स्वेदजांडमभूत्तस्य जरायुश्च महीधराः । गर्भोदकं समुद्राश्च तस्याभून्महदात्मनः
त्याच्यापासून स्वेदज अंड, गर्भ आणि महान पर्वत निर्माण झाले; समुद्र हे त्या महान आत्म्याचे गर्भजल झाले.
साद्रिद्वीपसमुद्राश्च सज्योतिर्लोकसंग्रहः । तस्मिन्नंडेभवत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्
त्या अंडात पर्वत, द्वीप, समुद्र, तेजोमय ग्रह आणि सर्व लोकांसह, देव, असुर आणि माणसे—सर्व काही उत्पन्न झाले.
अनादिनिधनस्यैव विष्णोर्नाभेः समुत्थितम् । यत्पद्मं तद्धैममंडमभूच्छ्रीकेशवेच्छया
अनादि आणि अनंत असलेल्या विष्णूच्या नाभीतून कमळ उत्पन्न झाले; तेच सोन्याचे अंड श्रीकेशवाच्या इच्छेने निर्माण झाले.
रजोगुणधरो देवः स्वयमेव हरिः परः । ब्रह्मरूपंसमास्थाय जगत्स्रष्टुं प्रवर्तते
राजोगुण असलेला परमेश्वर हरि स्वतः ब्रह्मरूप धारण करतो आणि जगाच्या सृष्टीस प्रारंभ करतो.
सृष्टं च पात्यनुयुगं यावत्कल्पविकल्पना । नारसिंहादिरूपेण रुद्ररुपेण संहरेत्
सृष्टी निर्माण केल्यावर, प्रत्येक युगात तो तिचे पालन करतो आणि कल्पाचा अंत येईपर्यंत राखतो; मग नरसिंह किंवा रुद्र रूप घेऊन ती सृष्टी संहारतो.
सब्रह्मरूपं विसृजन्महात्मा जगत्समस्तं परिपातुमिच्छन् । रामादिरूपं स तु गृह्य याति बभूव रुद्रो जगदेतदत्तुम्
संपूर्ण जगाचे रक्षण करण्याची इच्छा ठेवून, तो महात्मा ब्रह्मरूप धारण करून सृष्टी निर्माण करतो; नंतर रामादी रूपे घेऊन, तो रुद्र होतो आणि हे जग संहारतो.
ऋषय ऊचुः-। नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि सर्वशः । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः
ऋषी म्हणाले— नद्यांची, पर्वतांची आणि जनपदांची, तसेच पृथ्वीवर राहणाऱ्या सर्वांची नावे आम्हाला सांग.
प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्याः किल सर्वतः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च सत्तम
मोजमाप जाणणाऱ्या श्रेष्ठा, पृथ्वीचे सर्व बाजूंनी पूर्ण प्रमाण आणि सर्व वनांची माहिती आम्हाला सविस्तर सांग.
सूत उवाच-। पंचेमानि महाप्राज्ञ महाभूतानि संग्रहात् । जगतीस्थानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः
सूतमुनी म्हणाले— हे महाप्राज्ञ हो, पाच महाभूतांचा संक्षिप्त उल्लेख विचारवंतांनी या जगातील सर्व वस्तूंच्या पाया म्हणून केला आहे.
भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः
माती, पाणी, वायू, अग्नी आणि आकाश—हे सर्व गुणांनी श्रेष्ठ आहेत, पण त्यात मातीला मुख्यत्व दिले आहे.
शब्दस्पर्शश्च रूपं च रसो गंधश्च पंचमः । भूमेरेतेगुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः
ध्वनी, स्पर्श, रूप, चव आणि पाचवा म्हणजे गंध—हे पृथ्वीचे गुण आहेत, असे तत्वज्ञ ऋषींनी सांगितले आहे.
चत्वारोप्सुगुणा विप्रा गंधस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोथ गुणास्त्रयः
ब्राह्मणहो, पाण्याला चार गुण आहेत, पण त्यात गंध नाही; अग्नीला ध्वनी, स्पर्श आणि रूप—हे तीनच गुण आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च । एते पंच गुणा विप्रा महाभूतेषु पंचसु
वायूचे गुण म्हणजे ध्वनी आणि स्पर्श; आकाशात फक्त ध्वनीच आहे. हे पाच गुण पाचही महाभूतांत आहेत, हे ब्राह्मणहो.
वर्तंते सर्वलोकेषु येषु भूताः प्रतिष्ठिताः । अन्योन्यं नातिवर्तंते साम्यं भवति वै तदा
हे गुण सर्व लोकांत अस्तित्वात आहेत, ज्यात सर्व भूतं स्थिर आहेत; हे एकमेकांवर कधीच जास्त होत नाहीत, म्हणून समत्व राहते.
यदा तु विषमीभावमाविशंति परस्परम् । तदा देहैर्देहवंतो व्यतिरोहंति नान्यथा
जेव्हा जीव एकमेकांशी विरोधात वागतात, तेव्हा ते देह सोडून दुसऱ्या देहात जातात; दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
आनुपूर्व्या विनश्यंति जायंते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयाणि तदेषां रूपमैश्वरम्
ते एकामागोमाग नष्ट होतात आणि पुन्हा जन्म घेतात; ही सर्व अपरिमित रूपे त्यांची दैवी स्वरूपे आहेत.
यत्रयत्र हि दृश्यंते धावंति पांचभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते
जिथे जिथे पंचमहाभूतांची हालचाल दिसते, तिथे माणसं आपल्या बुद्धीने त्यांची मापं ठरवतात.
अचिंत्याः खलु ये भावास्तान्न तर्केण साधयेत् । सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु मुनिपुंगवाः
जे भाव मनाने समजता येत नाहीत, त्यांना तर्काने सिद्ध करता येत नाही; आता मी तुम्हाला सुंदर सुदर्शन द्वीपाचे वर्णन सांगतो, हे ऋषिवरांनो.
परिमंडलो महाभागा द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः । नदीजलपरिच्छिन्नः पर्वतैश्चाब्धिसन्निभैः
तो द्वीप पूर्ण गोलाकार आहे, चक्रासारखा मांडलेला आहे, नद्या आणि पाण्याने वेढलेला आहे, आणि पर्वत समुद्रासारखे भासतात.
पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा । वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नो धनधान्यवान्
तो विविध आकारांच्या सुंदर नगरांनी, समृद्ध प्रदेशांनी, फुलाफळांनी लगडलेल्या झाडांनी, धनधान्याने परिपूर्ण आहे.
लवणेन समुद्रेण समंतात्परिवारितः । यथा हि पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः
तो सर्व बाजूंनी खाऱ्या समुद्राने वेढलेला आहे, जसं माणूस आरशात आपलं मुख पाहतो तसं.
एवं सुदर्शनो द्वीपो दृश्यते चक्रमंडलः । द्विरंशे पिप्पलस्तस्य द्विरंशे च शशो महान्
सुदर्शन द्वीप असाच चक्राच्या गोलासारखा दिसतो; त्याच्या एका अर्ध्यात पिंपळाचं झाड आहे आणि दुसऱ्या अर्ध्यात मोठा ससा आहे.
सर्वौषधिं समादाय सर्वतः परिवारितः । आपस्ततोन्या विज्ञेयाः शेषः संक्षेप उच्यते
सर्व औषधी वनस्पती गोळा करून तो द्वीप सर्व बाजूंनी वेढला आहे; बाकीचं पाणी वेगळं समजावं, उरलेलं थोडक्यात सांगतो.
ऋषय ऊचुः-। उक्तो यस्य च संक्षेपो बुद्धिमन्विधिवत्त्वया । तत्त्वज्ञश्चासि सर्वस्य विस्तरं सूत नो वद
ऋषी म्हणाले: तू आम्हाला सारांश नीट आणि योग्य रीतीने सांगितला; तुला सर्व गोष्टीचं तत्त्वज्ञान आहे, म्हणून आता विस्ताराने सांग, सूत.
यावान्भूम्यवकाशोयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम्
सशाच्या चिन्हाने जेवढं भूमीचं क्षेत्र दिसतं, त्याचं माप सांग, आणि मग पिंपळाच्या झाडाबद्दल सांग.
एवं तैः किल पृष्टः स सूतो वाक्यमथाब्रवीत् । सूत उवाच-। प्रागायता महाप्राज्ञाः षडेते रत्नपर्वताः
त्यांनी विचारल्यावर सूत म्हणाला: पूर्वेकडे हे सहा रत्नमय पर्वत पसरले आहेत, हे महाज्ञानीहो.
अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । हिमवान्हिमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः
पूर्व आणि पश्चिम समुद्रांनी दोन्ही बाजूंनी वेढलेले हिमवंत, हिमकूट आणि श्रेष्ठ निषध हे पर्वत आहेत.
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः । सर्वधातुपिनद्धश्च शृंगवान्नामपर्वतः
नील पर्वत वैडूर्य रत्नाचा बनलेला आहे, श्वेत पर्वत चंद्रासारखा शुभ्र आहे; सर्व धातूंनी बांधलेला शृंगवत नावाचा पर्वत आहे.
एते वै पर्वता विप्राः सिद्धचारणसेविताः । तेषामंतरविष्कुंभौ योजनानि सहस्रशः
हे पर्वत, हे ब्राह्मणहो, सिद्ध आणि चारण यांच्या सेवेत असतात; त्यांच्या मध्ये हजारो योजनांचे अंतर आहे.
तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि सत्तमाः । वसंति तेषां सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः
तिथे पुण्यवान प्रदेश आहेत, ती उत्तम भूमी आहे; तिथे सर्व प्रकारचे जीव विविध जातीचे वास करतात.