पाराशर्यं परमपुरुषं विश्ववेद्यैकयोनिं विद्याधारं विपुलमतिदं वेदवेदांतवेद्यम् । शश्वच्छांतं स्वमतिविषयं शुद्धतेजोविशालं वेदव्यासं विततयशसं सर्वदाहं नमामि
मी नेहमी पराशरपुत्र, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, सर्वांना ज्ञात असलेला एकमेव आधार, विद्या धारण करणारा, विशाल आणि खोल बुद्धी असलेला, वेद आणि वेदांताने जाणता येणारा, सदैव शांत, स्वतःमध्ये स्थिर, इंद्रियांच्या पलीकडचा, शुद्ध तेजाने भरलेला आणि सर्वत्र कीर्ती असलेला वेदव्यास यांना वंदन करतो.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
अमाप तेज असलेल्या त्या भगवत् व्यासांना नमस्कार, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणाची कथा सांगणार आहे.
प्रवक्ष्यामि महापुण्यं पुराणं पद्मसंज्ञितम् । सहस्रं पंचपंचाशत्षड्भिः खंडैः समन्वितम्
आता मी तुम्हाला अत्यंत पुण्यदायक आणि पद्म नावाने प्रसिद्ध असलेले पुराण सांगतो, ज्यात एक हजार विभाग आणि छप्पन्न खंड आहेत.
तत्रादावादिखंडं स्याद्भूमिखंडं ततः परम् । ब्रह्मखंडं च तत्पश्चात्ततः पातालखंडकम्
त्यात सुरुवातीला आदिखंड आहे, त्यानंतर भूमिखंड, मग ब्रह्मखंड आणि त्यानंतर पाताळखंड आहे.
क्रियाखंडं ततः ख्यातमुत्तरं खंडमंतिमम् । एतदेव महापद्ममद्भुतं यन्मयं जगत्
मग प्रसिद्ध क्रियाखंड येतो आणि शेवटी उत्तरखंड; हेच अद्भुत महापद्म आहे, ज्याने हे जग व्यापले आहे.
तद्वृत्तांताश्रयं तस्मात्पाद्ममित्युच्यते बुधैः । एतत्पुराणममलं विष्णुमाहात्म्यमुत्तमम्
त्या घटनांवर आधारलेले असल्यामुळे ज्ञानी लोक त्याला पद्म असे म्हणतात; हे निर्मळ पुराण म्हणजे विष्णूचे श्रेष्ठ माहात्म्य आहे.
देवदेवोहरिर्यद्वै ब्रह्मणे प्रोक्तवान्पुरा । ब्रह्मा तन्नारदायाह नारदोऽस्मद्गुरोः पुरः
देवतांचा देव हरिने जे ब्रह्माला पूर्वी सांगितले, तेच ब्रह्माने नारदाला सांगितले आणि नारदाने आमच्या गुरूंच्या समोर सांगितले.
व्यासः सर्वपुराणानि सेतिहासानि संहिताः । अध्यापयामास मुहुर्मामतिप्रियमात्मनः
व्यासांनी सर्व पुराणे, इतिहास आणि संहितांचा वारंवार मला उपदेश केला, जे त्यांच्या मनापासून अत्यंत प्रिय होते.
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पुराणमतिदुर्लभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो मुच्यते नरः
ते दुर्मिळ पुराण मी आता पूर्णपणे सांगणार आहे; ते ऐकल्यावर मनुष्य ब्रह्महत्येसारख्या पापांपासून मुक्त होतो.
सर्वतीर्थाभिषेकं च लभते शृणुते हि यः । श्रद्धया परया भक्त्या श्रुतमात्रेण मुक्तिदः
जो कोणी अत्यंत श्रद्धा आणि भक्तीने हे ऐकतो, त्याला सर्व तीर्थस्नानाचे पुण्य मिळते; फक्त ऐकण्यानेच मुक्ती मिळते.
अश्रद्धयापि शृणुते लभते पुण्यसंचयम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पद्मं श्रोत्रातिथी कुरु
श्रद्धा नसली तरी ऐकणाऱ्यालाही पुण्यसंचय मिळतो; म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून पद्माला ऐकण्याच्या रूपाने आपला सन्मानित पाहुणा करा.
तत्रादिखंडं वक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् । शृण्वंतु मुनयः सर्वे सशिष्यास्त्वत्र ये स्थिताः
आता मी आदिखंड सांगणार आहे, जे पुण्यदायक आणि पापांचा नाश करणारे आहे; येथे उपस्थित असलेले सर्व ऋषी आणि त्यांचे शिष्य यांनी ते ऐकावे.
सूत उवाच-। आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः
सूतमुनी म्हणाले: आता मी आदिसृष्टीचे वर्णन सांगतो, ज्यामुळे भगवंत, सनातन परमात्मा, ओळखता येतो.
सृष्टेषु प्रलयादूर्ध्वं नासीत्किंचिद्द्विजोत्तमाः । ब्रह्मसंज्ञमभूदेकं ज्योतिर्वै सर्वकारकम्
सृष्टीच्या प्रलयानंतर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, काहीच अस्तित्वात नव्हते; फक्त एकच तेज होते, ज्याला ब्रह्म असे म्हणतात, ते सर्वांचे कारण होते.
नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः
तेच शाश्वत, कलंकरहित, शांत, निर्मळ, सदैव निर्मळ, आनंदाचा सागर, पारदर्शक आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना हवे असते.
सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्
ते सर्वज्ञ, ज्ञानस्वरूप, अनंत, अजन्मा, अविनाशी, नेहमी शुद्ध, अचल, सर्वत्र व्यापणारे आणि महान आहे.
सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे
सृष्टीची वेळ आली तेव्हा, त्या ज्ञानस्वरूप आणि स्वतःमध्ये विलीन असलेल्या तत्त्वाला जाणून, त्याने सृष्टी करायला सुरुवात केली.
तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
त्यापासून प्रधान उत्पन्न झाले आणि त्यापासून महत्त्वत्त्व निर्माण झाले; ते महत्त्वत्त्व तीन प्रकारचे आहे: सात्त्विक, राजस आणि तामस.
प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
जसं बीजाचं कवच त्याला झाकून टाकतं, तसं प्रधान तत्त्व त्वचेने झाकलं जातं. वैकारिक, तैजस आणि भूतादि — ही तामसाची तीन रूपं आहेत.
त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः
महत्तत्त्वापासून त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला. जसं प्रधानापासून महत्तत्त्व निर्माण होतं आणि झाकलं जातं, तसंच अहंकारही त्याच प्रकारे झाकला जातो.
भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः । ससर्ज शब्दतन्मात्रादाकाशं शब्दलक्षणम्
भूतादि तत्त्वाने रूपांतर होऊन शब्दाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं. त्या शब्दाच्या सूक्ष्म तत्त्वापासून शब्दधर्म असलेलं आकाश उत्पन्न झालं.
शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः सममावृणोत् । शब्दमात्रं तथाकाशं स्पर्शमात्रं ससर्ज ह
भूतादिने शब्दाचं सूक्ष्म तत्त्व आणि आकाश दोन्ही एकत्र झाकलं. मग त्या शब्दाच्या सूक्ष्म तत्त्वातून आणि आकाशातून स्पर्शाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं.
बलवानभवद्वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः । आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत्
वायू सामर्थ्यवान झाला आणि त्याचा गुण स्पर्श मानला जातो. शब्दधर्म असलेलं आकाश स्पर्शाच्या सूक्ष्म तत्त्वाला झाकून टाकतो.
ततो वायुविकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते वायोस्तद्रूपगुणमुच्यते
मग वायूने रूपांतर होऊन रूपाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं. वायूपासून तेज उत्पन्न झालं, ज्याचा गुण रूप असाच सांगितला जातो.
स्पर्शमात्रस्तु वै वायू रूपमात्रं समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह
वायूचा स्पर्शाचा सूक्ष्म गुण रूपाच्या सूक्ष्म तत्त्वाला झाकतो. तेजाने रूपांतर होऊन रसाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं.
संभवंति ततोंभांसि रसमात्राणि तानि तु । रसमात्राणिचांभांसि रूपमात्रं समावृणोत्
मग त्यातून पाणी आणि रसाची सूक्ष्म तत्त्वं निर्माण झाली. रसाचं सूक्ष्म तत्त्व आणि पाणी यांनी रूपाचं सूक्ष्म तत्त्व झाकलं.
विकुर्वाणानिचांभांसिगंधमात्रंससर्जिरे । तस्माज्जाता मही चेयं सर्वभूतगुणाधिका
पाण्याने रूपांतर होऊन गंधाचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण केलं. त्यापासून ही पृथ्वी जन्मली, जिला सर्व भूतांचे गुण आहेत.
ससंघातो यतस्तस्मात्तस्य गंधो गुणो मतः । तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रात्तेन तन्मात्रता स्मृता
कारण पृथ्वी एकत्रित आहे, म्हणून तिचा गुण गंध मानला जातो. प्रत्येक सूक्ष्म तत्त्वापासून त्याचं तत्त्व निर्माण होतं आणि म्हणून त्यांना सूक्ष्म तत्त्व म्हणतात.
तन्मात्राण्यविशेषाणि विशेषाः क्रमशो पराः । भूततन्मात्रसर्गोयमहंकारात्तु तामसात्
सूक्ष्म तत्त्वं वेगळी नसतात, पण विशिष्ट तत्त्वं एकामागोमाग निर्माण होतात. भूतांच्या सूक्ष्म तत्त्वांची निर्मिती तामसिक अहंकारापासून होते.
कीर्तितस्तु समासेन मुनिवर्यास्तपोधनाः । तैजसानींद्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश
हे तपस्वी श्रेष्ठ ऋषींनी थोडक्यात सांगितलं आहे. तैजस आणि दैवी अशी दहा वैकारिक इंद्रियं सांगितली आहेत.