व्यासशिष्यः पुराणज्ञो रोमहर्षणसंज्ञकः । तान्प्रणम्य यथान्यायं स तैश्चैवाभिपूजितः
तो व्यासांचा शिष्य, पुराणांचा जाणकार आणि रोमहरषण नावाने प्रसिद्ध होता. त्याने सर्वांना योग्य रीतीने वंदन केले आणि सर्वांनी त्याचा सन्मान केला.
उपविष्टं यथायोग्यं शौनकाद्या महर्षयः । व्यासशिष्यं सुखासीनं सूतं वै रोमहर्षणम्
शौनक आणि इतर महर्षींनी व्यासांचे शिष्य, सूत आणि रोमहरषण याला योग्य आणि सुखद आसनावर बसवले.
तं पप्रच्छुर्महाभागाः शौनकाद्यास्तपोधनाः । ऋषय ऊचुः-। पौराणिक महाबुद्धे रोमहर्षण सुव्रत
शौनक व इतर तपस्वी, पुण्यशाली ऋषींनी त्याला विचारले: 'हे पुराणांचे जाणकार, मोठ्या बुध्दीचे आणि व्रतस्थ रोमहरषण'.
त्वत्तः श्रुता महापुण्याः पुरा पौराणिकीः कथाः । सांप्रतं च प्रवृत्ताः स्म कथायां सक्षणा हरेः
'आधी तुझ्याकडून आम्ही पुण्यदायी प्राचीन कथा ऐकल्या आहेत. आता आम्ही हरिच्या लीलांचे वर्णन ऐकण्यात मग्न आहोत.'
स वै पुंसां परोधर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । पुनः पुराणमाचक्ष्व हरिवार्ता समन्वितम्
'माणसांचा खरा धर्म म्हणजे अधोक्षज भगवंताची भक्ती. म्हणून, पुन्हा हरिवर्णनाने युक्त असे पुराण आम्हाला सांग.'
हरेरन्या कथा सूत श्मशानसदृशी स्मृता । हरिस्तीर्थस्वरूपेण स्वयं तिष्ठति तच्छ्रुतम्
'हे सूत, हरिव्यतिरिक्त इतर कथा स्मशानासारख्या मानल्या जातात. हरि स्वतः तीर्थस्वरूपाने वास करतो, असे आम्ही ऐकले आहे.'
तीर्थानां पुण्यदातॄणां नामानि किल कीर्तय । कुत एतत्समुत्पन्नं केन वा परिपाल्यते
'तीर्थांमध्ये पुण्य देणाऱ्या तीर्थांची नावे सांग. ही तीर्थे कुठून उत्पन्न झाली आणि कोण त्यांचे पालन करतो?'
कस्मिन्विलयमभ्येति जगदेतच्चराचरम् । क्षेत्राणि कानि पुण्यानि के च पूज्याः शिलोच्चयाः
'हे चराचर जग शेवटी कुठे विलीन होते? कोणती क्षेत्रे पुण्यदायी आहेत आणि कोणते पूज्य शिलास्तंभ आहेत?'
नद्यश्च काः पराः पुण्या नृणां पापहराः शुभाः । एतत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथाक्रमम्
'कोणत्या नद्या श्रेष्ठ, पुण्यदायी, शुभ आणि माणसांची पापे दूर करणाऱ्या आहेत? हे सर्व कृपया योग्य क्रमाने सांग.'
सूत उवाच-। साधुसाधु महाभागाः साधुपृष्टं तपोधनाः । तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि पुराणं पद्मसंज्ञकम्
सूत म्हणाले: 'अतिशय उत्तम, हे पुण्यशाली ऋषींनो, तुम्ही फार सुंदर प्रश्न विचारले. मी तुम्हाला वंदन करून, पद्म नावाचे पुराण सांगतो.'
पाराशर्यं परमपुरुषं विश्ववेद्यैकयोनिं विद्याधारं विपुलमतिदं वेदवेदांतवेद्यम् । शश्वच्छांतं स्वमतिविषयं शुद्धतेजोविशालं वेदव्यासं विततयशसं सर्वदाहं नमामि
मी नेहमी पराशरपुत्र, सर्वश्रेष्ठ पुरुष, सर्वांना ज्ञात असलेला एकमेव आधार, विद्या धारण करणारा, विशाल आणि खोल बुद्धी असलेला, वेद आणि वेदांताने जाणता येणारा, सदैव शांत, स्वतःमध्ये स्थिर, इंद्रियांच्या पलीकडचा, शुद्ध तेजाने भरलेला आणि सर्वत्र कीर्ती असलेला वेदव्यास यांना वंदन करतो.
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्
अमाप तेज असलेल्या त्या भगवत् व्यासांना नमस्कार, ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणाची कथा सांगणार आहे.
प्रवक्ष्यामि महापुण्यं पुराणं पद्मसंज्ञितम् । सहस्रं पंचपंचाशत्षड्भिः खंडैः समन्वितम्
आता मी तुम्हाला अत्यंत पुण्यदायक आणि पद्म नावाने प्रसिद्ध असलेले पुराण सांगतो, ज्यात एक हजार विभाग आणि छप्पन्न खंड आहेत.
तत्रादावादिखंडं स्याद्भूमिखंडं ततः परम् । ब्रह्मखंडं च तत्पश्चात्ततः पातालखंडकम्
त्यात सुरुवातीला आदिखंड आहे, त्यानंतर भूमिखंड, मग ब्रह्मखंड आणि त्यानंतर पाताळखंड आहे.
क्रियाखंडं ततः ख्यातमुत्तरं खंडमंतिमम् । एतदेव महापद्ममद्भुतं यन्मयं जगत्
मग प्रसिद्ध क्रियाखंड येतो आणि शेवटी उत्तरखंड; हेच अद्भुत महापद्म आहे, ज्याने हे जग व्यापले आहे.
तद्वृत्तांताश्रयं तस्मात्पाद्ममित्युच्यते बुधैः । एतत्पुराणममलं विष्णुमाहात्म्यमुत्तमम्
त्या घटनांवर आधारलेले असल्यामुळे ज्ञानी लोक त्याला पद्म असे म्हणतात; हे निर्मळ पुराण म्हणजे विष्णूचे श्रेष्ठ माहात्म्य आहे.
देवदेवोहरिर्यद्वै ब्रह्मणे प्रोक्तवान्पुरा । ब्रह्मा तन्नारदायाह नारदोऽस्मद्गुरोः पुरः
देवतांचा देव हरिने जे ब्रह्माला पूर्वी सांगितले, तेच ब्रह्माने नारदाला सांगितले आणि नारदाने आमच्या गुरूंच्या समोर सांगितले.
व्यासः सर्वपुराणानि सेतिहासानि संहिताः । अध्यापयामास मुहुर्मामतिप्रियमात्मनः
व्यासांनी सर्व पुराणे, इतिहास आणि संहितांचा वारंवार मला उपदेश केला, जे त्यांच्या मनापासून अत्यंत प्रिय होते.
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पुराणमतिदुर्लभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महत्यादि पापेभ्यो मुच्यते नरः
ते दुर्मिळ पुराण मी आता पूर्णपणे सांगणार आहे; ते ऐकल्यावर मनुष्य ब्रह्महत्येसारख्या पापांपासून मुक्त होतो.
सर्वतीर्थाभिषेकं च लभते शृणुते हि यः । श्रद्धया परया भक्त्या श्रुतमात्रेण मुक्तिदः
जो कोणी अत्यंत श्रद्धा आणि भक्तीने हे ऐकतो, त्याला सर्व तीर्थस्नानाचे पुण्य मिळते; फक्त ऐकण्यानेच मुक्ती मिळते.
अश्रद्धयापि शृणुते लभते पुण्यसंचयम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पद्मं श्रोत्रातिथी कुरु
श्रद्धा नसली तरी ऐकणाऱ्यालाही पुण्यसंचय मिळतो; म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न करून पद्माला ऐकण्याच्या रूपाने आपला सन्मानित पाहुणा करा.
तत्रादिखंडं वक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् । शृण्वंतु मुनयः सर्वे सशिष्यास्त्वत्र ये स्थिताः
आता मी आदिखंड सांगणार आहे, जे पुण्यदायक आणि पापांचा नाश करणारे आहे; येथे उपस्थित असलेले सर्व ऋषी आणि त्यांचे शिष्य यांनी ते ऐकावे.
सूत उवाच-। आदिसर्गमहं तावत्कथयामि द्विजोत्तमाः । ज्ञायते येन भगवान्परमात्मा सनातनः
सूतमुनी म्हणाले: आता मी आदिसृष्टीचे वर्णन सांगतो, ज्यामुळे भगवंत, सनातन परमात्मा, ओळखता येतो.
सृष्टेषु प्रलयादूर्ध्वं नासीत्किंचिद्द्विजोत्तमाः । ब्रह्मसंज्ञमभूदेकं ज्योतिर्वै सर्वकारकम्
सृष्टीच्या प्रलयानंतर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, काहीच अस्तित्वात नव्हते; फक्त एकच तेज होते, ज्याला ब्रह्म असे म्हणतात, ते सर्वांचे कारण होते.
नित्यं निरंजनं शांतं निर्मलं नित्यनिर्मलम् । आनंदसागरंस्वच्छं यत्कांक्षंति मुमुक्षवः
तेच शाश्वत, कलंकरहित, शांत, निर्मळ, सदैव निर्मळ, आनंदाचा सागर, पारदर्शक आणि मुक्तीची इच्छा असणाऱ्यांना हवे असते.
सर्वज्ञं ज्ञानरूपत्वादनंतमजमव्ययम् । अविनाशि सदास्वच्छमच्युतं व्यापकं महत्
ते सर्वज्ञ, ज्ञानस्वरूप, अनंत, अजन्मा, अविनाशी, नेहमी शुद्ध, अचल, सर्वत्र व्यापणारे आणि महान आहे.
सर्गकाले तु संप्राप्ते ज्ञात्वा तं ज्ञानरूपकम् । आत्मलीनं विकारं च तत्स्रष्टुमुपचक्रमे
सृष्टीची वेळ आली तेव्हा, त्या ज्ञानस्वरूप आणि स्वतःमध्ये विलीन असलेल्या तत्त्वाला जाणून, त्याने सृष्टी करायला सुरुवात केली.
तस्मात्प्रधानमुद्भूतं ततश्चापि महानभूत् । सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्
त्यापासून प्रधान उत्पन्न झाले आणि त्यापासून महत्त्वत्त्व निर्माण झाले; ते महत्त्वत्त्व तीन प्रकारचे आहे: सात्त्विक, राजस आणि तामस.
प्रधानेनावृतो ह्येव त्वचा बीजमिवावृतम् । वैकारिकस्तैजसश्च भूतादिश्चैव तामसः
जसं बीजाचं कवच त्याला झाकून टाकतं, तसं प्रधान तत्त्व त्वचेने झाकलं जातं. वैकारिक, तैजस आणि भूतादि — ही तामसाची तीन रूपं आहेत.
त्रिविधोयमहंकारो महत्तत्वादजायत । यथा प्रधानेन महान्महता स तथा वृतः
महत्तत्त्वापासून त्रिविध अहंकार उत्पन्न झाला. जसं प्रधानापासून महत्तत्त्व निर्माण होतं आणि झाकलं जातं, तसंच अहंकारही त्याच प्रकारे झाकला जातो.