प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः
मी 'राम', 'शुक', 'पंडित', 'श्लोकांचा राजा' असं सतत उच्चारू लागलो, ब्राह्मण, मोहामुळे माझं मन ढवळून निघालं होतं.
ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्
मग त्या दुःखाने मी स्वतःच्या कर्मामुळे पुन्हा जन्माला आलो; आणि त्या पोपटाच्या वियोगामुळे, ब्राह्मणश्रेष्ठा, आता ऐक.
विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्
सिद्धांनी दिलेलं ज्ञान मी विसरून गेलो; त्या गोड बोलणाऱ्या पोपटाची आठवण काढून मी शोकाने होरपळलो.
वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः
'मुला, मुला' असं मी नेहमी उच्चारायचो, ऐक भृगुकुलातील; गद्य आणि पद्य अशा सुंदर शब्दांनी, संस्कृत अक्षरांनी सजवलेली.
त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्
तुझ्याशिवाय, बाळा, आता मला कोण शिकवणार? सुंदर गोष्टी सांगून आणि पक्षीराजाच्या कृपेने मला जिंकणारा दुसरा कोण आहे?
अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्
या एकाकी बागेत मला सोडून तू कुठे गेलास? मी कोणत्या दोषामुळे अशुद्ध झालो आहे, ते मला आता सांग.
एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः
अशा करूण शब्दांनी मी गोंधळलो; असे बोलत असताना आणि दुःखाने मी पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी
त्या मोहात मी जणू मरण पावलो; त्या अवस्थेमुळे माझी बुद्धीही गोंधळली, आणि मृत्यूसमयी माझ्या मनात जे होते—
तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः
त्या भावनेमुळेच, द्विजश्रेष्ठा, मी पुन्हा जन्म घेतला; गर्भात गेलो आणि ज्ञान व स्मरणशक्ती लाभली.
स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना
माझ्या पूर्वीच्या कर्मांची आठवण मला झाली, ती मीच केलेली होती; मी पापी आणि मूढ असल्याने, मी काय वाईट केलं होतं?
गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्
गर्भात असतानाही मी पुन्हा त्या गोष्टींचा विचार केला; त्यामुळे माझ्यात निर्मळ आणि सर्वकाही पाहू शकणारे ज्ञान उत्पन्न झाले.
गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च
त्या गुरूंच्या कृपेने मला उत्तम ज्ञान मिळाले; त्यांच्या शुद्ध वचनांनी माझ्या शरीरातील मल धुतला गेला.
सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्
बाहेरून आणि आतून, ब्राह्मण, मी पूर्णपणे शुद्ध झालो; मी पक्ष्यांच्या, म्हणजेच शुकांच्या कुळात जन्म घेतला.
शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः
शुकाच्या ध्यानाच्या भावनेने, मृत्यू जवळ आल्यावर, ब्राह्मण, मी त्याच भावनेत मरण पावलो.
तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते
म्हणूनच मी पुन्हा पृथ्वीवर शुकाच्या रूपात जन्म घेतला; ज्या भावनेत जीव मृत्यूला सामोरे जातात—
तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि
तसेच ते जीव त्या रूपात आणि त्या गुणांनी युक्त होतात; ते त्या भावनेचेच स्वरूप धारण करतात.
मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते
मृत्यूसमयी जशी भावना असते, ब्राह्मणश्रेष्ठा, त्यात शंका नाही; त्या भावनेमुळे मी येथे अतुल्य ज्ञान मिळवले, हे महात्म्या.
तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते
त्या ज्ञानामुळे मी जे घडले, जे घडणार आहे आणि जे सध्या आहे, हे सर्व पाहू शकतो, हे महाप्राज्ञ.
सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्
मी येथे सर्व काही जाणतो, यात शंका नाही; या संसारात फिरणाऱ्या माणसांना तारण्यासाठीच.
नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन
गुरूइतके पवित्र स्थान नाही, बंधन तोडणारा गुरूच श्रेष्ठ आहे, ब्राह्मण; हे सर्व मी तुला सांगितले—ऐक, भृगुवंशाचा आनंद.
यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति
तू जे विचारलेस, ब्राह्मण, ते सर्व मी तुला सांगितले; माती आणि पाण्याने बाह्य मल नष्ट होतो.
जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्
पूर्वजन्मी केलेले पाप गुरूच्या पवित्रतेने नष्ट होतात; संसारातून तारण्यासाठी गुरू हेच श्रेष्ठ आणि जिवंत तीर्थ आहे.
विष्णुरुवाच- शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम
विष्णू म्हणाले — शुक या महाज्ञानी ऋषीने च्यवन या महात्म्याला सत्य सांगितले आणि मग तो थांबला, हे राजश्रेष्ठ.
एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते
हे सर्व श्रेष्ठ आणि चालणारे तीर्थ मी तुला सांगितले आहे; आता तू मनात असलेला वर माग, तुझ्या कल्याणासाठी.
वेन उवाच- नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन
वेण म्हणाला — मला राज्याची इच्छा नाही, किंवा दुसरे काहीही नको आहे; देहासह तुझ्या सान्निध्यात यावे असे मला वाटते, हे जनार्दन.
एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच- यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते
जर असा वर द्यायचा तुझी इच्छा असेल तर मी तो स्वीकारतो; विष्णू म्हणाले — राजन्, तू अश्वमेध आणि राजसूय यज्ञ कर.
गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्
गायी, जमीन, सोने आणि पाणी यांचे दान कर, हे बुद्धिमान; दान केल्याने ब्रह्महत्येसारखे भीषण पापही नष्ट होते.
चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते
दानाने चारही पुरुषार्थ मिळतात, यात शंका नाही; म्हणून, हे राजन्, माझ्या नावाने दान करावे.
यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्
जो ज्या भावनेने मला उद्देशून दान करतो, त्याच भावनेने मी त्याचे सत्य करतो.
ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः
ऋषींचे दर्शन आणि स्पर्शाने तुझे सगळे पाप नाहीसे होते; यज्ञानंतर तू नक्कीच माझ्या सान्निध्यात येशील.