लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः
एका लोभी, पापी माणसाने एक पोपटाचं पिल्लू पकडलं आणि विक्रीसाठी घेऊन आला.
चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः
तो गोड बोलणारा, सुंदर आणि हुशार पोपट पाहून एका ब्राह्मणाने तो घेतला आणि प्रेमाने मला दिला.
ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः
मी नेहमी ज्ञान आणि ध्यानात मग्न असायचो, पण बालसुलभ कुतूहलाने, त्या पोपटाला हातात धरून ठेवलं.
तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः
त्याच्या कुतूहलपूर्ण बोलण्याने मी मोहून गेलो, आणि माझं मन नेहमी त्या पोपटात, जणू तो माझा मुलगाच आहे, तिथे गुंतून राहिलं.
मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्
तो मला म्हणायचा – 'बाबा, बाबा, बसा; जा, आंघोळ करून या, भाग्यवान, आणि आता देवांची पूजा करा.'
इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्
अशा गोड शब्दांनी तो नेहमी माझ्याशी बोलायचा; त्याच्या बोलण्यातल्या आनंदामुळे माझं श्रेष्ठ ज्ञान विसरून गेलो.
पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे
फुलं आणि फळं मिळवण्यासाठी मी जंगलात गेलो होतो; तिथे मांजराने पोपट उचलून नेला, आणि त्यामुळे मला दुःख झालं.
मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः
माझ्या सगळ्या सुसंस्कृत मित्रांमध्ये, त्या मांजराने पोपट मारला आणि तो त्याने खाल्ला.
श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः
तो गोड बोलणारा पोपट मरण पावला, हे ऐकून, ब्राह्मण, मला फार मोठं दुःख झालं आणि मी फारच अस्वस्थ झालो.
तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव
त्याच्या दुःखामुळे मी गोंधळून गेलो, तीव्र वेदना झाली; मोठ्या मोहाच्या जाळ्यात मी अडकून पडलो, द्विजश्रेष्ठा.
प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः
मी 'राम', 'शुक', 'पंडित', 'श्लोकांचा राजा' असं सतत उच्चारू लागलो, ब्राह्मण, मोहामुळे माझं मन ढवळून निघालं होतं.
ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्
मग त्या दुःखाने मी स्वतःच्या कर्मामुळे पुन्हा जन्माला आलो; आणि त्या पोपटाच्या वियोगामुळे, ब्राह्मणश्रेष्ठा, आता ऐक.
विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्
सिद्धांनी दिलेलं ज्ञान मी विसरून गेलो; त्या गोड बोलणाऱ्या पोपटाची आठवण काढून मी शोकाने होरपळलो.
वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः
'मुला, मुला' असं मी नेहमी उच्चारायचो, ऐक भृगुकुलातील; गद्य आणि पद्य अशा सुंदर शब्दांनी, संस्कृत अक्षरांनी सजवलेली.
त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्
तुझ्याशिवाय, बाळा, आता मला कोण शिकवणार? सुंदर गोष्टी सांगून आणि पक्षीराजाच्या कृपेने मला जिंकणारा दुसरा कोण आहे?
अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्
या एकाकी बागेत मला सोडून तू कुठे गेलास? मी कोणत्या दोषामुळे अशुद्ध झालो आहे, ते मला आता सांग.
एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः
अशा करूण शब्दांनी मी गोंधळलो; असे बोलत असताना आणि दुःखाने मी पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी
त्या मोहात मी जणू मरण पावलो; त्या अवस्थेमुळे माझी बुद्धीही गोंधळली, आणि मृत्यूसमयी माझ्या मनात जे होते—
तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः
त्या भावनेमुळेच, द्विजश्रेष्ठा, मी पुन्हा जन्म घेतला; गर्भात गेलो आणि ज्ञान व स्मरणशक्ती लाभली.
स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना
माझ्या पूर्वीच्या कर्मांची आठवण मला झाली, ती मीच केलेली होती; मी पापी आणि मूढ असल्याने, मी काय वाईट केलं होतं?
गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्
गर्भात असतानाही मी पुन्हा त्या गोष्टींचा विचार केला; त्यामुळे माझ्यात निर्मळ आणि सर्वकाही पाहू शकणारे ज्ञान उत्पन्न झाले.
गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च
त्या गुरूंच्या कृपेने मला उत्तम ज्ञान मिळाले; त्यांच्या शुद्ध वचनांनी माझ्या शरीरातील मल धुतला गेला.
सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्
बाहेरून आणि आतून, ब्राह्मण, मी पूर्णपणे शुद्ध झालो; मी पक्ष्यांच्या, म्हणजेच शुकांच्या कुळात जन्म घेतला.
शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः
शुकाच्या ध्यानाच्या भावनेने, मृत्यू जवळ आल्यावर, ब्राह्मण, मी त्याच भावनेत मरण पावलो.
तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते
म्हणूनच मी पुन्हा पृथ्वीवर शुकाच्या रूपात जन्म घेतला; ज्या भावनेत जीव मृत्यूला सामोरे जातात—
तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि
तसेच ते जीव त्या रूपात आणि त्या गुणांनी युक्त होतात; ते त्या भावनेचेच स्वरूप धारण करतात.
मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते
मृत्यूसमयी जशी भावना असते, ब्राह्मणश्रेष्ठा, त्यात शंका नाही; त्या भावनेमुळे मी येथे अतुल्य ज्ञान मिळवले, हे महात्म्या.
तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते
त्या ज्ञानामुळे मी जे घडले, जे घडणार आहे आणि जे सध्या आहे, हे सर्व पाहू शकतो, हे महाप्राज्ञ.
सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्
मी येथे सर्व काही जाणतो, यात शंका नाही; या संसारात फिरणाऱ्या माणसांना तारण्यासाठीच.
नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन
गुरूइतके पवित्र स्थान नाही, बंधन तोडणारा गुरूच श्रेष्ठ आहे, ब्राह्मण; हे सर्व मी तुला सांगितले—ऐक, भृगुवंशाचा आनंद.