ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्
मग असे ज्ञान जन्माला येते, जे सर्व तत्त्वांचा अर्थ ओळखते. हे ज्ञान तत्त्वाशी जोडलेले, निर्मळ आणि सर्व काही पाहणारे असते.
तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे
म्हणून तू शांतता वाढव, जी सर्व सुख वाढवते. शत्रू आणि मित्र, स्वतः आणि दुसऱ्यांप्रमाणेच सारखे वाग.
भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्
नेहमी स्वतःवर संयम ठेव, अन्नावर मर्यादा ठेव, आणि इंद्रियांवर विजय मिळव. मैत्री करू नकोस, आणि वैर दूर टाक.
निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि
संपूर्ण आसक्ती आणि इच्छा सोडून, एकांत स्थळी निवारा घे. मग तू सर्वांना प्रकाश देणारा, सर्व काही पाहणारा ज्ञानी होशील.
एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः
एकाच ठिकाणी राहून, बाळा, या तिन्ही लोकांत जे काही घडेल, ते माझ्या कृपेने तुला नक्की कळेल.
कुंजल उवाच- सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः
कुंजल म्हणाला — त्या सिद्धाने मला ज्ञानाचे स्वरूप दाखवले, ब्राह्मण. त्याच्या वचनात मी नेहमी स्थिर राहतो आणि त्याच्या भावनेने भारलेलो आहे.
त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः
तीनही लोकांत जे काही आहे, आणि मी जरी एका ठिकाणी असलो, तरी त्या खऱ्या गुरूच्या कृपेने मला सगळं माहीत होतं.
एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम
हे माझं सगळं चरित्र मी तुला सांगितलं आहे; आता तुला अजून काय हवंय, ते सांग. द्विजश्रेष्ठा, तूच विचार.
च्यवन उवाच- कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्
च्यवन म्हणाले – ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असताना तुम्ही पक्ष्याच्या पोटी कसे जन्माला आलात? माझ्या सर्व शंका दूर होतील असं कारण मला सांगा.
कुंजल उवाच- संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च
कुंजल म्हणाला – संगतीमुळे पापही होतं आणि पुण्यही होतं; म्हणून शुद्ध माणसाने वाईट आणि अनुचित संगती टाळावी.
लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः
एका लोभी, पापी माणसाने एक पोपटाचं पिल्लू पकडलं आणि विक्रीसाठी घेऊन आला.
चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः
तो गोड बोलणारा, सुंदर आणि हुशार पोपट पाहून एका ब्राह्मणाने तो घेतला आणि प्रेमाने मला दिला.
ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः
मी नेहमी ज्ञान आणि ध्यानात मग्न असायचो, पण बालसुलभ कुतूहलाने, त्या पोपटाला हातात धरून ठेवलं.
तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः
त्याच्या कुतूहलपूर्ण बोलण्याने मी मोहून गेलो, आणि माझं मन नेहमी त्या पोपटात, जणू तो माझा मुलगाच आहे, तिथे गुंतून राहिलं.
मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्
तो मला म्हणायचा – 'बाबा, बाबा, बसा; जा, आंघोळ करून या, भाग्यवान, आणि आता देवांची पूजा करा.'
इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्
अशा गोड शब्दांनी तो नेहमी माझ्याशी बोलायचा; त्याच्या बोलण्यातल्या आनंदामुळे माझं श्रेष्ठ ज्ञान विसरून गेलो.
पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे
फुलं आणि फळं मिळवण्यासाठी मी जंगलात गेलो होतो; तिथे मांजराने पोपट उचलून नेला, आणि त्यामुळे मला दुःख झालं.
मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः
माझ्या सगळ्या सुसंस्कृत मित्रांमध्ये, त्या मांजराने पोपट मारला आणि तो त्याने खाल्ला.
श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः
तो गोड बोलणारा पोपट मरण पावला, हे ऐकून, ब्राह्मण, मला फार मोठं दुःख झालं आणि मी फारच अस्वस्थ झालो.
तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव
त्याच्या दुःखामुळे मी गोंधळून गेलो, तीव्र वेदना झाली; मोठ्या मोहाच्या जाळ्यात मी अडकून पडलो, द्विजश्रेष्ठा.
प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः
मी 'राम', 'शुक', 'पंडित', 'श्लोकांचा राजा' असं सतत उच्चारू लागलो, ब्राह्मण, मोहामुळे माझं मन ढवळून निघालं होतं.
ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्
मग त्या दुःखाने मी स्वतःच्या कर्मामुळे पुन्हा जन्माला आलो; आणि त्या पोपटाच्या वियोगामुळे, ब्राह्मणश्रेष्ठा, आता ऐक.
विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्
सिद्धांनी दिलेलं ज्ञान मी विसरून गेलो; त्या गोड बोलणाऱ्या पोपटाची आठवण काढून मी शोकाने होरपळलो.
वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः
'मुला, मुला' असं मी नेहमी उच्चारायचो, ऐक भृगुकुलातील; गद्य आणि पद्य अशा सुंदर शब्दांनी, संस्कृत अक्षरांनी सजवलेली.
त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्
तुझ्याशिवाय, बाळा, आता मला कोण शिकवणार? सुंदर गोष्टी सांगून आणि पक्षीराजाच्या कृपेने मला जिंकणारा दुसरा कोण आहे?
अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्
या एकाकी बागेत मला सोडून तू कुठे गेलास? मी कोणत्या दोषामुळे अशुद्ध झालो आहे, ते मला आता सांग.
एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः
अशा करूण शब्दांनी मी गोंधळलो; असे बोलत असताना आणि दुःखाने मी पूर्णपणे व्याकुळ झालो.
मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी
त्या मोहात मी जणू मरण पावलो; त्या अवस्थेमुळे माझी बुद्धीही गोंधळली, आणि मृत्यूसमयी माझ्या मनात जे होते—
तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः
त्या भावनेमुळेच, द्विजश्रेष्ठा, मी पुन्हा जन्म घेतला; गर्भात गेलो आणि ज्ञान व स्मरणशक्ती लाभली.
स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना
माझ्या पूर्वीच्या कर्मांची आठवण मला झाली, ती मीच केलेली होती; मी पापी आणि मूढ असल्याने, मी काय वाईट केलं होतं?