नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै
ज्ञानाला ना नाक असते, ना कान, आणि त्याला हाडांचे संकलनही नसते. मग ज्ञान कशाने पाहिले जाते, त्याची चिन्हे कोणती?
आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी
ज्ञान नेहमीच आकाररहित असते, पण ते सर्व काही जाणते; ते सर्वज्ञ आहे. जसा सूर्य दिवसा उजेड देतो, तसा चंद्र रात्री प्रकाश देतो.
गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम
जसा दिवा घरात प्रकाश देतो, तसे हे सर्व जगात उजळतात. पण ते परमपद कोणत्या तेजाने दिसते, ते ऐक, श्रेष्ठा.
न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्
जे लोक विष्णुमायेने मोहात पडले आहेत, त्यांना ते सापडत नाही; ध्यानासारखे तेजस्वी आणि अद्वितीय ज्ञान शरीरातच वसते.
तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्
ते परमपद सूर्य, चंद्र किंवा इतर कोणाच्याही प्रकाशाने दिसत नाही. ज्ञानाला हात, पाय, डोळे किंवा कान नाहीत.
तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः
ते सर्वत्र जाऊ शकते, सर्व काही धरते आणि पाहते. ते सर्व काही वास घेते, श्रेष्ठ ब्राह्मण, आणि सर्व काही ऐकते, यात शंका नाही.
नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते
सर्व अंधार दूर करणाऱ्या ज्ञानासारखा दिवा दुसरा नाही. ते स्वर्गात, पृथ्वीवर, पाताळात आणि प्रत्येक ठिकाणी दिसते.
कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते
ज्यांची बुद्धी दुर्बल आहे, त्यांना शरीरात वसलेले ज्ञान सापडत नाही. मी तुला ज्ञानाचे स्थान सांगतो, जिथून ते उत्पन्न होते.
प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा
हे नेहमीच सर्व प्राण्यांच्या हृदयात असते, द्विजा. हे ज्ञान कामादी मोठ्या भोगांना आणि मोठ्या मोहालाही जाळून टाकते.
विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्
जो विवेकाच्या अग्निने हे सर्व नेहमी जाळतो, तो शांततेने भरून, इंद्रियांचे विषय नष्ट करतो.
ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्
मग असे ज्ञान जन्माला येते, जे सर्व तत्त्वांचा अर्थ ओळखते. हे ज्ञान तत्त्वाशी जोडलेले, निर्मळ आणि सर्व काही पाहणारे असते.
तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे
म्हणून तू शांतता वाढव, जी सर्व सुख वाढवते. शत्रू आणि मित्र, स्वतः आणि दुसऱ्यांप्रमाणेच सारखे वाग.
भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्
नेहमी स्वतःवर संयम ठेव, अन्नावर मर्यादा ठेव, आणि इंद्रियांवर विजय मिळव. मैत्री करू नकोस, आणि वैर दूर टाक.
निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि
संपूर्ण आसक्ती आणि इच्छा सोडून, एकांत स्थळी निवारा घे. मग तू सर्वांना प्रकाश देणारा, सर्व काही पाहणारा ज्ञानी होशील.
एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः
एकाच ठिकाणी राहून, बाळा, या तिन्ही लोकांत जे काही घडेल, ते माझ्या कृपेने तुला नक्की कळेल.
कुंजल उवाच- सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः
कुंजल म्हणाला — त्या सिद्धाने मला ज्ञानाचे स्वरूप दाखवले, ब्राह्मण. त्याच्या वचनात मी नेहमी स्थिर राहतो आणि त्याच्या भावनेने भारलेलो आहे.
त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः
तीनही लोकांत जे काही आहे, आणि मी जरी एका ठिकाणी असलो, तरी त्या खऱ्या गुरूच्या कृपेने मला सगळं माहीत होतं.
एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम
हे माझं सगळं चरित्र मी तुला सांगितलं आहे; आता तुला अजून काय हवंय, ते सांग. द्विजश्रेष्ठा, तूच विचार.
च्यवन उवाच- कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्
च्यवन म्हणाले – ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असताना तुम्ही पक्ष्याच्या पोटी कसे जन्माला आलात? माझ्या सर्व शंका दूर होतील असं कारण मला सांगा.
कुंजल उवाच- संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च
कुंजल म्हणाला – संगतीमुळे पापही होतं आणि पुण्यही होतं; म्हणून शुद्ध माणसाने वाईट आणि अनुचित संगती टाळावी.
लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः
एका लोभी, पापी माणसाने एक पोपटाचं पिल्लू पकडलं आणि विक्रीसाठी घेऊन आला.
चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः
तो गोड बोलणारा, सुंदर आणि हुशार पोपट पाहून एका ब्राह्मणाने तो घेतला आणि प्रेमाने मला दिला.
ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः
मी नेहमी ज्ञान आणि ध्यानात मग्न असायचो, पण बालसुलभ कुतूहलाने, त्या पोपटाला हातात धरून ठेवलं.
तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः
त्याच्या कुतूहलपूर्ण बोलण्याने मी मोहून गेलो, आणि माझं मन नेहमी त्या पोपटात, जणू तो माझा मुलगाच आहे, तिथे गुंतून राहिलं.
मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्
तो मला म्हणायचा – 'बाबा, बाबा, बसा; जा, आंघोळ करून या, भाग्यवान, आणि आता देवांची पूजा करा.'
इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्
अशा गोड शब्दांनी तो नेहमी माझ्याशी बोलायचा; त्याच्या बोलण्यातल्या आनंदामुळे माझं श्रेष्ठ ज्ञान विसरून गेलो.
पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे
फुलं आणि फळं मिळवण्यासाठी मी जंगलात गेलो होतो; तिथे मांजराने पोपट उचलून नेला, आणि त्यामुळे मला दुःख झालं.
मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः
माझ्या सगळ्या सुसंस्कृत मित्रांमध्ये, त्या मांजराने पोपट मारला आणि तो त्याने खाल्ला.
श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः
तो गोड बोलणारा पोपट मरण पावला, हे ऐकून, ब्राह्मण, मला फार मोठं दुःख झालं आणि मी फारच अस्वस्थ झालो.
तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव
त्याच्या दुःखामुळे मी गोंधळून गेलो, तीव्र वेदना झाली; मोठ्या मोहाच्या जाळ्यात मी अडकून पडलो, द्विजश्रेष्ठा.