वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते
वडाच्या झाडाखाली बसलेला श्रेष्ठ ब्राह्मण महाशुकाला म्हणाला, 'तू कोण? धर्माची वाणी करणारा, पक्षीरूपात वावरणारा?'
किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्
तू देव आहेस का, की गंधर्व, की विद्याधर? कोणाच्या शापामुळे तुला या पापी पोपटाच्या जन्मात यावे लागले?
कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्
शुक, तुझ्याकडे इतकं अद्भुत ज्ञान कसं आहे, जे इंद्रियांच्या पलीकडचं आहे? हे कुणाच्या मोठ्या पुण्याचं किंवा तपाचं फळ असावं?
किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्
महामती, तू हे रूप का लपवलंस? तू कोण आहेस—सिद्ध आहेस की देव? मला खरं कारण सांग.
कुंजल उवाच- भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्
कुंजल म्हणाला—हे सिद्ध पुरुषा, मी तुला ओळखतो; तुझं घराणं, तुझं श्रेष्ठ वंश, तुझं ज्ञान आणि तपाचं सामर्थ्य, ज्यामुळे तू पृथ्वीवर फिरतोस, हे मला माहीत आहे.
सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्
हे सुशील ब्राह्मण, मी तुला सगळं सांगतो. तुझं स्वागत आहे. या पुण्यवान आसनावर बस आणि या गार सावलीत विसावा घे.
अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः
अव्यक्तातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला, त्याच्यापासून प्रजापती निर्माण झाला. गुणांनी युक्त असा ब्राह्मण म्हणजे भृगु, जो ब्रह्मासमान आहे, हे द्विज.
भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि
त्याच्या वंशात भार्गव नावाचा एक सर्व धर्म आणि सत्य जाणणारा झाला. त्याच वंशात, हे ब्राह्मण, तूच च्यवन म्हणून पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेस.
नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
मी देव नाही, ना गंधर्व, ना विद्याधर. मी कोण आहे ते मी तुला सांगतो, हे ब्राह्मण, लक्ष देऊन ऐक.
कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः
कश्यपाच्या वंशात जन्मलेला एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वेद आणि त्यांचे अंग, तसेच सर्व कर्म जाणणारा होता.
विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा
तो विद्याधर म्हणून प्रसिद्ध झाला, उत्तम वंश, स्वभाव आणि गुणांनी युक्त, आणि आचार व तपामुळे तेजस्वी झाला, हे ब्राह्मण.
संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः
त्या विद्याधराला तीन मुले झाली—वसुशर्मा, नामशर्मा आणि धर्मशर्मा.
तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः
त्यात मीच धर्मशर्मा, सगळ्यात लहान आणि गुणरहित. वसुशर्मा माझा भाऊ, वेद आणि शास्त्रांचे अर्थ जाणणारा आहे.
आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः
नामशर्मा उत्तम आचार आणि विद्या यांसारख्या गुणांनी परिपूर्ण, अतिशय बुद्धिमान आणि गुणांमध्ये श्रेष्ठ होता.
अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा
मी एकटाच मोठा मूर्ख झालो, हे श्रेष्ठा, ऐक. कधी मला विद्या, तिचा अर्थ आणि शुभता मिळेल, हे ब्राह्मण?
न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्
मी ना कधी ऐकतो, ना उत्तम गुरूंच्या घरी जातो. म्हणून माझे वडील माझ्याबद्दल असंच विचार करत.
धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः
धर्मशर्मा हे माझ्या मुलाचं नाव निरर्थक आहे; पृथ्वीवर जन्मलो पण ना विद्वान, ना गुणांचा धनी.
इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय
असं विचार करून, धर्मात्मा वडील खूप दुःखी होऊन मला म्हणाले—'बाळा, गुरूंच्या घरी जा आणि विद्या मिळव.'
एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्
वडिलांचं ते बोलणं ऐकून मी उत्तर दिलं—'बाबा, मी गुरूंच्या घरी जाणार नाही, तिथे खूप दुःख आहे.'
यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम
जिथे रोज मारहाण, भुवया उंचावणं आणि ओरडणं असतं, जिथे अन्नही दिसत नाही—असं तिथलं काम आहे, हे श्रेष्ठा, ऐक.
दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्
दिवसभर किंवा रात्री मला झोप लागत नाही, सुख मिळवायचं काहीही साधन नाही. म्हणून बाबा, मी त्या गुरूंच्या घरी जाणार नाही, कारण तिथे फक्त दुःखच आहे.
विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः
मी फक्त विद्या शिकण्याचं काम करीन, खेळण्यासाठी मला काहीही उत्सुकता नाही. तुझ्या परवानगीनेच मी जेवीन, झोपीन आणि खेळेन, बाबा.
डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः
इतर मुलांबरोबर दिवसभर आणि रात्री मी आनंदाने, थकवा न येता राहत होतो. तरीही, तो धर्मात्मा मला मूर्ख समजून, फार दुःखी होऊन माझ्याशी बोलला.
विद्याधर उवाच- मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला
विद्याधर म्हणाला — मुला, तू घाई करू नकोस; विद्या मिळवण्यासाठी प्रयत्न कर. कारण विद्या मिळवल्यावर सुख, कीर्ती आणि अतुलनीय यश मिळतं.
ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा
ज्ञान, स्वर्ग आणि मुक्ती हे सगळं विद्येमुळे मिळतं. म्हणून विद्या शिकायला लाग. सुरुवातीला जरी खूप दुःख वाटतं, तरी नंतर ती विद्या सुख देते.
तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने
म्हणून, मुला, विद्या शिक आणि गुरूंच्या घरी जा. मी मात्र वडिलांचं ऐकलं नाही, आणि दिवसागणिक—
यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्
मी जिथे जिथे राहिलो, तिथे नेहमी नुकसानच केलं. लोकांनी मला नेहमी हसून टाकलं, ब्राह्मण, आणि मला कमी लेखलं.
मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्
माझ्या मनात इतकी लाज निर्माण झाली की, जणू जीवच जाईल. मग विद्या शिकायची इच्छा झाली, ब्राह्मण, आणि कोणता गुरू शोधावा असं वाटू लागलं.
इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्
मी विचारात गुंतलो, दुःख आणि शोकाने भरून गेलो. 'मी विद्या कशी मिळवू? गुण कसे मिळवू?' असं मनात सतत येत होतं.
कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः
'मला स्वर्ग कसा मिळेल? मी मुक्ती कशी मिळवू?' असं विचार करत करत, ब्राह्मण, मी पुन्हा म्हातारपणाला पोहोचलो.