दृष्टेन वंदितेनापि स्पृष्टेन च धृतेन के
फक्त पाहिलं, वंदन केलं, स्पर्श केलं किंवा धरलं—
तावद् भ्रमंति भुवने मनुजा भवोत्थ दारिद्य्र रोग मरण व्यसनाभिभूताः
माणसं या जगात भटकत राहतात, जोपर्यंत त्यांना जन्मामुळे आलेली दारिद्र्य, रोग, मृत्यू आणि दु:ख त्रास देतात.
यत्संस्मृतिः सपदि कृंतति दुष्कृतौघं पापावलीं जयति योजन लक्षतोऽपि
ज्याची आठवण घेतली की लगेच पापांचा मोठा डोंगर नष्ट होतो, आणि लाखो योजन दूर असतानाही पापांचा पराभव होतो.
आलोकोत्कंठितेन प्रमुदित मनसा वर्त्म यस्याः प्रयातं सद्यस्मिन्कृत्यमेतामथ प्रथम कृती जज्ञिवान्स्वर्गसिंधुम्
ज्याला पाहण्याची ओढ मनात आहे, आनंदाने तिच्या वाटेवर निघाला, त्याच क्षणी हे पुण्यकार्य पूर्ण होते; अशा पहिल्या पुण्यवानाचा जन्म स्वर्गसागरात होतो.
देवीभूत परं ब्रह्म परमानंददायिनी
ती देवी झाली आहे, तीच परब्रह्म आहे आणि सर्वोच्च आनंद देणारी आहे.
साक्षाद्धर्म द्रवौघं मुररिपु चरणांभोज पीयूषसारं।। दुःखस्याब्धेस्तरित्रं सुरमनुजनुतं स्वर्गसोपान मार्गम्। । सर्वांहोहारि वारि प्रवर गुणगणंभासि या संवहंती
ती प्रत्यक्ष धर्माचा स्वरूप आहे, मुरारिपूंच्या चरणकमळांतील अमृताचा प्रवाह आहे; दुःखाच्या समुद्रातून पार नेणारी नौका आहे, देव-मानवांनी स्तुत्य आहे, स्वर्गाच्या पायरीकडे नेणारा मार्ग आहे; तिचे पाणी सर्व पापे दूर करते आणि श्रेष्ठ गुणांनी उजळते.
स्वःसिंधो दुरिताब्धिमग्न जनता संतारणि प्रोल्लसत्कल्लोला। । मलकांतिनाशिततमस्तोमे जगत्पावनि
स्वर्गनदीच्या लाटा पापांच्या समुद्रात बुडालेल्या लोकांना तारतात; तिच्या निर्मळ तेजाने मलिनतेचा अंधार नाहीसा होतो—ती जगाला पावन करते.
हं हो मानस कंपसे किमु सखे त्रस्तोभयान्नारकात्किं ते। भीतिरिति श्रुतिर्दुरितकृत्संजायते नारकी ।। माभैषीः शृणु मे गतिं यदि मया पापाचल। स्पर्द्धिनी प्राप्ता ते निरयं कथः किमपरं किं मे न धर्मं धनम्
अरे मना, तू कांपतोस का? मित्रा, नरकाची भीती का वाटते? पाप करणाऱ्याला भीती येते असं म्हणतात; पण तू घाबरू नकोस. ऐक, जर माझ्या पापामुळे प्रतिस्पर्धी आधीच नरकात गेला असेल, तर आता काय उरलं? माझ्यासाठी ना धर्म उरला ना धन.
सर्वेशादि प्रशंसा मुदमनुभवनं मज्जनं यत्र चोक्तं स्वर्नार्योवीक्ष्यहृष्टा। विबुध सुरपतिः प्राप्तिसंभावनेन देवत्वं ते लभंते स्फुटम् अशुभकृतोप्यत्र वेदाः प्रमाणम्
जिथे सर्वेश्वराची स्तुती, आनंदाचा अनुभव आणि स्नान सांगितले आहे, तिथे श्रेष्ठ स्त्रिया आनंदाने पाहतात; देवांचा राजा प्राप्तीच्या आशेने येतो—तिथे, वाईट करणाऱ्यांनाही देवपद मिळते, याला वेद साक्षी आहेत.
बुद्धे सद्बुद्धिरेवं भवतु तव सखे मानस स्वस्तिते ऽस्तु वाणि प्राणप्रियेधि प्रकट गुण वपुः प्राप्नुहि प्राणि पुष्टिं यस्मात्सर्वैर्भवद्भिः
मित्रा, तुझ्या मनात सद्बुद्धी नांदू दे, तुझे कल्याण होवो; तुझे बोलणे सर्वांना प्रिय होवो, तुझ्यात उत्तम गुण आणि तेज येवो, तुझ्या अंगी बळ वाढो—हे सर्वांनीच इच्छिलं आहे.
श्रीजाह्नवी रविसुता परमेष्ठिपुत्री सिंधुत्रयाभरणतीर्थवर प्रयाग। । सर्वेश मामनुगृहाण नयस्व चोर्ध्वमंतस्तमो दशविधं दलय स्वधाम्ना
श्री जाह्नवी, सूर्यकन्या, ब्रह्मदेवांची मुलगी, तीन नद्यांचे भूषण, प्रयाग हे श्रेष्ठ तीर्थ, सर्वेश्वरा, माझ्यावर कृपा कर, मला वर ने, तुझ्या तेजाने माझ्या अंतःकरणातील दहा प्रकारच्या अंधाराचा नाश कर.
वागीश विष्ण्वीश पुरंदराद्याः पापप्रणाशाय विदांविदोऽपि। । भजंति यत्तीरमनीलनीलं सतीर्थराजो जयति प्रयागः
वाणीचे स्वामी, विष्णू, इंद्र आणि इतरही, अगदी ज्ञानी लोकसुद्धा, पाप नष्ट करण्यासाठी त्या सुंदर निळ्या काठाची पूजा करतात; तीर्थराज प्रयागाचा विजय असो.
कलिंदजा संगम वाप्ययत्र प्रत्यग्गता स्वर्गधुनीधुनोति। । अध्यात्म तापत्रितयं जनस्य स तीर्थराजो जयति प्रयागः
जिथे हिमालयकन्या गंगा मिळते आणि स्वर्गनदी पश्चिमेकडे वाहते, तिथे ती लोकांची तीन प्रकारची दुःखे दूर करते; तीर्थराज प्रयागाचा विजय असो.
श्यामो वटः श्यामगुणोवृणोति स्वच्छायया श्यामल याजनानाम्। । श्यामश्रमं कृंतति यत्रदृष्टः स तीर्थराजो जयति प्रयागः
शुभ्र सावली देणारा काळा वड, काळ्या गुणांनी युक्त आहे, त्याच्या सावलीत भक्तांना शांती मिळते; जिथे त्याचे दर्शन झाले की काळजी नाहीशी होते, तिथे तीर्थराज प्रयागाचा विजय असो.
ब्रह्मादयोप्यात्मकृतिं विहाय भजंति पुण्यात्मक भागधेयम्
ब्रह्मा आणि इतरही आपली मूळ रूपं सोडून, पुण्यवानांच्या भाग्याची प्राप्ती व्हावी म्हणून त्याचा शोध घेतात.
यत्सेवया देव नृदेवतादि देवर्षयः प्रत्यहमामनंति। । स्वर्गं च सर्वोत्तम भूमिराज्यं स तीर्थराजो जयति प्रयागः
ज्याच्या सेवेमुळे, देवा, देव, राजे आणि दिव्य ऋषी दररोज म्हणतात—'स्वर्ग, सर्वांत श्रेष्ठ, आणि पृथ्वीवरील राज्य—हीच तीर्थराज प्रयागाची महिमा आहे.'
एनांसि हंतीति प्रसिद्धवार्ता नाम प्रतापेन दृशो भवंति। । यस्य त्रिलोकीं प्रतताप गोभिः स तीर्थराजो जयति प्रयागः
त्याच्या कीर्तीने पापं नष्ट होतात, त्याच्या तेजाने डोळे शुद्ध होतात, आणि ज्याचे प्रकाश गायींसह तिन्ही लोकांत पसरले आहे—तोच तीर्थराज प्रयाग विजयी आहे.
धत्ते ऽभितश्चामर चारुकांतिं सितासिते यत्रसरिद्वरेण्ये
जिथे नद्या वनात एकत्र येतात, तिथे आजूबाजूला पांढऱ्या आणि काळ्या चामरांची सुंदर छटा पसरलेली असते.
ब्राह्मीनपुत्री त्रिपथास्त्रिवेणी समागमे साक्षतयागमात्रात्
ब्रह्माची कन्या, त्रिपथांची त्रिवेणी, या संगमावर प्रत्यक्ष यज्ञाने प्रकट होते.
केषांचिज्जन्मकोटिर्व्रजति सुवचसां यामियामीति यस्मिन्केषां।। चित्प्रेप्सतां यं नियतमतियतेद् वर्षवृंदं वरिष्ठम्। । यत्प्राप्तं भाग्यलक्षैर्भवति भवति नो वास वाचामवाच्यो। । दिष्ट्या वेणी विशिष्टो भवति दृगतिथिः कं प्रयाग प्रयागः
काहींच्या असंख्य जन्म जातात, परंतु सौम्य वाणी असणाऱ्यांना ती प्राप्त होते. जे परम साध्य शोधतात, त्यांच्यासाठी हे सर्वांत श्रेष्ठ वर्ष आहे. जे नशीबाने मिळते ते कदाचित बोलता येत नाही; भाग्याने संगम विशेष ठरतो आणि शुभ दिवस दिसतो—प्रयाग, प्रयाग!
लोकानामक्षमाणां मखकृतिषु कलौ स्वर्गकामैर्जय स्तुत्यादि स्तोत्रैर्वचोभिः अग्निष्टोमाश्वमेध प्रमुख मखफलं सम्यगालोच्यसांगं
कलियुगात, यज्ञ करू न शकणाऱ्या स्वर्गलोभी लोकांना, स्तुती, प्रार्थना आणि शब्दांनी अग्निष्टोम, अश्वमेध यांसारख्या यज्ञांचे फळ पूर्णपणे मिळते.
मया प्रमादातुरतादि दोषतः संध्या विधिर्नो समुपासितोऽभूत्। । चेदत्र संध्यां चरते प्रसादतः संध्यास्तु पूर्णा ऽखिलजन्मनोऽपि मे
माझ्या असावधतेमुळे, घाईमुळे किंवा दोषामुळे संध्याविधी नीट केला गेला नाही. पण येथे जर कोणी भक्तीने संध्या करतो, तर सर्व जन्मांची संध्या पूर्ण होते—even माझीही.
अन्यत्रापि प्रगर्जन्महिमनि तपसि प्रेमभिर्विप्रकृष्टैर्ध्यातः श्रीमत्पांशुं त्रिवेणीपरिवृढम् अतुलं तीर्थराजं प्रयागं गोलंकारप्रकाशं स्वयममरवरं चेतनं तं नमामि
इतरत्र, मोठ्या तपाने किंवा प्रेमपूर्वक ध्यानानेही, मी त्रिवेणीच्या पवित्र धुळीला, अद्वितीय तीर्थराज प्रयागाला, गोलचिन्हाने उजळणाऱ्या, स्वयंसिद्ध, अमरश्रेष्ठ त्या चेतनाला वंदन करतो.
अस्माभिः सुतपोन्वतप्त किमहो एज्यंत किंवाध्वराः। पात्रे दानमदायि किं बहुविधं किं वा सुराश्चार्चिताः । किं सत्तीर्थमसेवि किं द्विजकुलं पूजादिभिः सत्कृतं येन प्रापि सदा। शिवस्य शिवदा सा राजधानी स्वयम्
आपण काय कठोर तप केले? कोणते यज्ञ केले? कोणत्या पात्राला दान दिले? किती देवांची पूजा केली? कोणती तीर्थे सेविली? कोणत्या ब्राह्मण कुलाचा सन्मान केला? ज्यामुळे नेहमी शिवाची, शुभ देणारी ती राजधानी मिळते.
भाग्यैर्मेऽधिगता ह्यनेकजनुषां सर्वाघविध्वंसिनी। सर्वाश्चर्यमयी शिवपुरी संसारसिंधोस्तरी । लब्धं सज्जनुषः फलं कुलमलं चक्रे पवित्रीकृतः। स्वात्मा चाप्यखिलं कृतं किमपरं सर्वोपरिष्टात्स्थितम्
भाग्याने मला असंख्य जन्मांची सर्व पापं नष्ट करणारी, अद्भुत शिवपुरी, संसारसागरातून तारणारी ती मिळाली. सज्जनांसाठी हे फळ मिळाले, घराण्याचे कलंक दूर झाले, स्वतःही पावन झालो—आता आणखी काय उरले, सर्वात श्रेष्ठ हेच आहे.
जीवन्नरः पश्यति भद्र लक्षमेवं वदंतीति मृषा न यस्मात् । तस्मान्मया वै वपुषे दृशे न प्राप्तापि काशी क्षणभंगुरेण
जिवंत माणूस लाखो शुभ दृश्ये पाहतो, हे खोटे नाही. म्हणूनच माझ्या देहाला आणि डोळ्यांना, क्षणभंगुर असली तरी, काशीही मिळाली नाही.
काश्यां विधातुममरैरपि दिव्यभूमौ सत्तीर्थ लिंगगणनार्चनता न शक्या । यानीह गुप्त विवृतानि पुरातनानि सिद्धानि योजितकरः प्रणमामि तेभ्यः
काशीमध्ये, अमरांनाही, त्या दिव्य भूमीत, सर्व तीर्थलिंगांची मोजणी करणे शक्य नाही. येथे जे प्राचीन, गुप्त आणि प्रकट, सिद्ध लिंग आहेत, त्यांना मी हात जोडून वंदन करतो.
किं भीत्या दुरितव्रजात्किमु मुदा पुण्यैरगण्यैः कृतैः। किं विद्याभ्यसनान्मदेन जडतादोषाद्विषादेन किम् । किं गर्वेण धनोदयादधनतातापेन किं भोजनाः । स्नात्वा श्रीमणिकर्णिकापयसि चेद्विश्वेश्वरो दृश्यते
पापाच्या वाटेची भीती कशाला? अनंत पुण्यांनी मिळणारा आनंद कशाला? विद्या शिकून मिळणारा अभिमान, किंवा अज्ञानामुळे येणारे दुःख कशाला? धनामुळे गर्व, दारिद्र्यामुळे वेदना, किंवा अन्न—हे सगळे निरर्थक. कारण, श्रीमणिकर्णिकेच्या पाण्यात स्नान केल्यावर, विश्वेश्वराचे दर्शन मिळते.
अल्पस्फीति निरामयापि तनुता प्रव्यक्तशक्यात्मता प्रोत्साहाढ्य बलेन केवलमनोरागद्वितीयेन यत् । अप्राप्यापि मनोरथैरविषयास्वप्नप्रवृत्तेरपि प्राप्ता सा। पि गदाधरस्य नगरी सद्योपवर्गप्रदा
किंवा थोडे भाग्य, आरोग्य, किंवा शरीर असले तरी, स्पष्ट सामर्थ्य, प्रोत्साहनाने मिळणारी ताकद आणि शुद्ध प्रेम यामुळे, इच्छा किंवा स्वप्नांनी न मिळणारी ती, गदाधराची नगरी, त्वरित मुक्ती देते.
मन्येनात्मकृतिर्नपूर्वपुरुषप्राप्तेर्बलं चात्र यन्नापीदं स्वजन। प्रमाणमचलं किंस्वापतापादिकम्। यादुष्प्राप गयाप्रयागयमुना काशीसुपर्वागमात्प्राप्तिस्तत्र। महाफलो विजयते श्रीशारदानुग्रहः
इथे स्वतःचे रूप, पूर्वजांचे सामर्थ्य, नातेवाईक, कोणतेही निश्चित प्रमाण, झोप किंवा दुःख—काहीच उपयोगी पडत नाही. गया, प्रयाग, यमुना, काशी या सर्वश्रेष्ठ संगमाची प्राप्ती फार कठीण आहे. श्रीशारदेच्या कृपेनेच हे महान फळ मिळते.