कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते
जीवात्मा शरीराचं रक्षण करतो, तो मधोमध राहतो; उदान वायू जोरात हालतो आणि त्यातून आवाज निर्माण होतो.
शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्
जशी कोरडी भाता वाऱ्याने भरली की श्वास निर्माण करते, तसंच, शब्दाच्या प्रभावाने उदान वायू जबरदस्तीने श्वास निर्माण करतो.
आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते
आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान वायू बलवान होतो; त्यामुळे शरीर गोंधळून, जणू काही मृतासारखं होतं.
ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति
मग झोप, ही मोठी माया, त्याच्या अंगात प्रवेश करते; ती हृदयात, घशात, तोंडात आणि नाकाच्या टोकावर स्थिरावते.
बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः
बाहू आकसून, तो हृदयातून नाभीच्या भागात राहतो; आणि आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान नावाचा वायू निर्माण होतो.
प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः
तो वायू फार तीव्रतेने निर्माण होतो आणि शक्तीला अडथळा आणतो; जसं दोरीने बांधलेलं आणि खिळ्याने धरलेलं लाकूड हलत नाही.
तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने
तसंच, प्राणवायू आत्म्यात एकरूप असतो, यात शंका नाही; तो प्राणवायू अंतरात्म्याशी जोडलेला असतो, हे शुभेच्छे.
बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति
बुद्धी अस्वस्थ झाली की, हे भद्रे, अंतरात्मा धावत सुटतो; पूर्वजन्मी मिळालेले संस्कार आठवून तिकडे धावतो.
तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति
तेथे तो महान ज्ञानी, आपल्या इच्छेने पुन्हा आनंद घेतो; अशा प्रकारे अंतरात्मा विविध प्रकारचे स्वप्न पाहतो.
उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति
तो उत्तम आणि विरुद्ध, कर्माशी जोडलेली कर्मे पाहतो; तसेच डोंगर, कठीण जागा आणि उंच-सखल प्रदेशही पाहतो.
तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति
हे वातिक आहे असं समज, मी सांगतो की ते कफासारखं आहे; तो पाणी, नद्या, तलाव आणि पाण्याची ठिकाणं पाहतो.
अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्
तो अग्नि आणि भरपूर उत्तम सोनं पाहतो, हे देवी; हे पित्तप्रधान आहे असं जाण, आणि मी काय विचारावं ते सांगतो.
प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः
प्रभातकाळी दिसलेलं स्वप्न शुभ किंवा अशुभ असू शकतं; ते कर्माशी जोडलेलं असतं, हे सुंदर अंगवाली, आणि लाभ-हानी दर्शवतं.
स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति
स्वप्नांची स्थिती मी तुला सांगितली आहे, हे सुंदर वर्णावाली; आणि काय विचारावं तेही, हे सुंदर अंगवाली, विष्णूचं असणार आहे.
तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः
त्या कारणासाठी, जो वाईट स्वप्न तू पाहिलास, तो खरोखर तुझ्याच दृष्टीस पडला.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे कामोदाख्याने विंशाधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनाच्या कथेत, गुरुतीरथाच्या महात्म्यात, च्यवन आणि कामदाच्या कथेत, शंभर वीसावा अध्याय संपला.
कामोदोवाच- न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लीँनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते
कामद म्हणाला: ज्याची मर्यादा किंवा रूप सर्व देवतांना माहीत नाही, ज्यात सर्व काही विलीन होतं, आणि जो एकात्मा म्हणून ओळखला जातो.
यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः
ज्याची माया म्हणजे हा संसार आहे, ऐक नारद; माझे स्वामी, जगाचा अधिपती, या संसारात का येतात?
पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरोबद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद
माणूस चांगल्या आणि वाईट दोन्ही कर्मांनी बांधला जातो, म्हणून तो या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरत राहतो, हे ब्राह्मण. मग हरि या संसारातून का जाईल, सांग.
नारद उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा । भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं यज्ञरक्षां करोम्यहम्
नारद म्हणाले — देवी, ऐक, मी तुला सांगतो की त्या चक्रधारी देवाने काय केलं. भृगूच्या समोर त्याने यज्ञाचं रक्षण करीन अशी प्रतिज्ञा केली होती.
इंद्रस्य वचनात्सद्यो गतोऽसौ दानवैः सह । योद्धुं विहाय गोविंदो भृगोश्चैव मखोत्तमम्
इंद्राच्या सांगण्यावरून, गोविंद ताबडतोब दानवांसोबत युद्धासाठी गेला आणि भृगूचा मोठा यज्ञ सोडून दिला.
मखं त्यक्त्वा गते देवे पश्चात्तैर्दानवोत्तमैः । आगत्य ध्वंसितः सर्वः स यज्ञः पापचेतनैः
देव यज्ञ सोडून गेल्यावर, पुढे श्रेष्ठ दानव आले आणि वाईट हेतूने त्यांनी तो सगळा यज्ञ नष्ट केला.
हरिं क्रुद्धः स योगींद्रः शशाप भृगुरेव तम् । दशजन्मानि भुंक्ष्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः
त्या वेळी योगींच्या राजाने, भृगूने, रागाने स्वतः हरिला शाप दिला — 'माझ्या शापामुळे तुझ्यावर कलंक लागला आहे, म्हणून तू दहा जन्म भोगशील.'
कर्मणः स्वस्य संभोगं संभोक्ष्यति जनार्दनः । तन्निमित्तं त्वया देवि दुःस्वप्नः परिवीक्षितः
जनार्दन आपल्या कर्माचे फळ स्वतः भोगेल. म्हणूनच, देवी, तुला वाईट स्वप्न पडलं.
इत्युक्त्वा तां गतो विप्रो ब्रह्मलोकं स नारदः । कृष्णस्यापि सुदुःखेन दुःखिता साभवत्तदा
असं सांगून, तो ब्राह्मण नारद ब्रह्मलोकाला गेला. त्या वेळी कृष्णा फार दुःखी झाली.
रुरोद करुणं बाला हाहेति वदती मुहुः । गङ्गातीरोपविष्टा सा जलांते शृणु नन्दन
ती लहान मुलगी, गंगेच्या काठी पाण्याच्या जवळ बसून, 'हाय हाय' म्हणत पुन्हा पुन्हा करूण रडू लागली. हे नंदना, ऐक.
सुनेत्राभ्यां तथाश्रूणि दुःखेनापि प्रमुंचति । तान्यश्रूणि प्रमुक्तानि गंगातोये पतंत्यपि
तिच्या सुंदर डोळ्यांतून, दुःखातही, अश्रू वाहू लागले; ते अश्रू गंगेच्या पाण्यात पडू लागले.
जले चैव निमज्जंति तस्याश्चाप्यश्रुबिंदवः । संभवंति पुनस्तात पद्मरूपाणि तानि च
आणि तिच्या त्या अश्रूच्या थेंबांनी पाण्यात बुडून पुन्हा कमळं तयार झाली, बाबा.
गंगातोये प्रफुल्लानि वाहितानि प्रयांति वै । ददृशे दानवश्रेष्ठो विष्णुमायाप्रमोहितः
गंगेच्या पाण्यात ती उमललेली कमळं वाहत गेली. विष्णूच्या मायेमुळे भ्रमित झालेला श्रेष्ठ दानव ती कमळं पाहू लागला.
दुःखजानि न जानाति मुनिना कथितान्यपि । हर्षेण महताविष्टः परिजग्राह सोऽसुरः
ती कमळं दुःखातून निर्माण झाली आहेत हे त्याला माहीत नव्हतं, जरी एका ऋषीने सांगितलं होतं तरी. मोठ्या आनंदाने त्या असुराने ती उचलली.