पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः
ही पाचही तत्वं आत्म्यासोबत निर्माण होतात आणि विरतात; हे आत्म्यापासून सुरू होणारे, हे शुभे, नेहमीच असतात, यात शंका नाही.
पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः
फक्त शरीर नष्ट होतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; इंद्रियांच्या दोषांनी, राग-द्वेष वगैरेने ते बाधित होतं.
प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च
प्राण हे पाच प्रकारचे असून, शरीरातून निघून जातात, हे द्विजा; शरीराच्या शेवटी आत्मा आणि त्याचं प्रतिबिंब तिथेच राहतात.
अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते
जसं अग्नीतून एक ठिणगी प्रकट होते, तसं अंतरात्मा प्रकट होतो आणि तो कधी दिसतो, कधी अदृश्य होतो.
शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः
शुद्ध आत्मा, जो परब्रह्म आहे, तो नेहमी जागृत असतो; पण अंतरात्मा मात्र प्रकृतीच्या गुणांनी बांधला जातो.
अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति
अन्नाने पोसला गेला की अंतरात्मा सुख अनुभवतो; पण जास्त सुखामुळे मोह निर्माण होतो आणि मन गोंधळून जातं.
पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति
नंतर तामसिक झोप येते, जी विलयन वाढवते; नाडीतून सूर्य मेरू पर्वत ओलांडून जातो.
तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते
तेव्हा रात्र होते, जोपर्यंत सूर्य उगवत नाही; इंद्रियांच्या अंधारातून मुक्त झाल्यावर अंतरात्मा तेजस्वी होतो.
भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते
पंचतत्वांनी पोसलेल्या, पूर्वजन्मातील शरीरांनी अंतरात्मा ओळखला जातो.
स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते
तो उच्च किंवा नीच स्थानाला जातो, हे महात्म्या; दोषांनी बांधलेला अंतरात्मा संसारात फिरत राहतो.
कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते
जीवात्मा शरीराचं रक्षण करतो, तो मधोमध राहतो; उदान वायू जोरात हालतो आणि त्यातून आवाज निर्माण होतो.
शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्
जशी कोरडी भाता वाऱ्याने भरली की श्वास निर्माण करते, तसंच, शब्दाच्या प्रभावाने उदान वायू जबरदस्तीने श्वास निर्माण करतो.
आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते
आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान वायू बलवान होतो; त्यामुळे शरीर गोंधळून, जणू काही मृतासारखं होतं.
ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति
मग झोप, ही मोठी माया, त्याच्या अंगात प्रवेश करते; ती हृदयात, घशात, तोंडात आणि नाकाच्या टोकावर स्थिरावते.
बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः
बाहू आकसून, तो हृदयातून नाभीच्या भागात राहतो; आणि आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान नावाचा वायू निर्माण होतो.
प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः
तो वायू फार तीव्रतेने निर्माण होतो आणि शक्तीला अडथळा आणतो; जसं दोरीने बांधलेलं आणि खिळ्याने धरलेलं लाकूड हलत नाही.
तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने
तसंच, प्राणवायू आत्म्यात एकरूप असतो, यात शंका नाही; तो प्राणवायू अंतरात्म्याशी जोडलेला असतो, हे शुभेच्छे.
बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति
बुद्धी अस्वस्थ झाली की, हे भद्रे, अंतरात्मा धावत सुटतो; पूर्वजन्मी मिळालेले संस्कार आठवून तिकडे धावतो.
तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति
तेथे तो महान ज्ञानी, आपल्या इच्छेने पुन्हा आनंद घेतो; अशा प्रकारे अंतरात्मा विविध प्रकारचे स्वप्न पाहतो.
उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति
तो उत्तम आणि विरुद्ध, कर्माशी जोडलेली कर्मे पाहतो; तसेच डोंगर, कठीण जागा आणि उंच-सखल प्रदेशही पाहतो.
तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति
हे वातिक आहे असं समज, मी सांगतो की ते कफासारखं आहे; तो पाणी, नद्या, तलाव आणि पाण्याची ठिकाणं पाहतो.
अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्
तो अग्नि आणि भरपूर उत्तम सोनं पाहतो, हे देवी; हे पित्तप्रधान आहे असं जाण, आणि मी काय विचारावं ते सांगतो.
प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः
प्रभातकाळी दिसलेलं स्वप्न शुभ किंवा अशुभ असू शकतं; ते कर्माशी जोडलेलं असतं, हे सुंदर अंगवाली, आणि लाभ-हानी दर्शवतं.
स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति
स्वप्नांची स्थिती मी तुला सांगितली आहे, हे सुंदर वर्णावाली; आणि काय विचारावं तेही, हे सुंदर अंगवाली, विष्णूचं असणार आहे.
तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः
त्या कारणासाठी, जो वाईट स्वप्न तू पाहिलास, तो खरोखर तुझ्याच दृष्टीस पडला.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे कामोदाख्याने विंशाधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनाच्या कथेत, गुरुतीरथाच्या महात्म्यात, च्यवन आणि कामदाच्या कथेत, शंभर वीसावा अध्याय संपला.
कामोदोवाच- न विदुर्देवताः सर्वा यस्यांतं रूपमेव च । यस्मिल्लीँनस्तु सर्वोयं स चैकात्मा प्रकथ्यते
कामद म्हणाला: ज्याची मर्यादा किंवा रूप सर्व देवतांना माहीत नाही, ज्यात सर्व काही विलीन होतं, आणि जो एकात्मा म्हणून ओळखला जातो.
यस्या मायाप्रपंचस्तु संसारः शृणु नारद । कस्मात्प्रयाति संसारं मम स्वामी जगत्पतिः
ज्याची माया म्हणजे हा संसार आहे, ऐक नारद; माझे स्वामी, जगाचा अधिपती, या संसारात का येतात?
पापैश्चापि सुपुण्यैश्च नरोबद्धस्तु कर्मभिः । संसारं सरते विप्र हरिः कस्माद्व्रजेद्वद
माणूस चांगल्या आणि वाईट दोन्ही कर्मांनी बांधला जातो, म्हणून तो या जन्ममरणाच्या फेर्यात फिरत राहतो, हे ब्राह्मण. मग हरि या संसारातून का जाईल, सांग.
नारद उवाच- शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत्कृतं तेन चक्रिणा । भृगोरग्रे प्रतिज्ञातं यज्ञरक्षां करोम्यहम्
नारद म्हणाले — देवी, ऐक, मी तुला सांगतो की त्या चक्रधारी देवाने काय केलं. भृगूच्या समोर त्याने यज्ञाचं रक्षण करीन अशी प्रतिज्ञा केली होती.