पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते
पंचमहाभूतांनी बनलेल्या देहाचा त्याग करून आत्मा स्थिर राहतो आणि त्या छब्बीस तत्त्वांच्या मध्ये तो तेजस्वी दिसतो.
शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा
शुद्ध आत्मा एकटा, नित्य, आणि प्रकृतीशी संलग्न असतो. वाऱ्यासारख्या अवस्थांमुळे तो आपल्या स्थानी हलतो.
आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते
स्वतः आणि त्याच्या तेजापासून दुसरं तेज निर्माण होतं; हेच अंतरात्मा असं म्हणतात, हे शुभे.
पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते
जसं पाण्यातून वेगळे थेंब निर्माण होतात, तसं आत्म्याच्या तेजातून अंतरात्मा उत्पन्न होतो, हे शुभे.
स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः
तेच पृथ्वी आहे, तेच वायू आहे, तेच आकाश आहे, तेच पाणी आहे आणि तेच तेज आहे; ही पाच तत्वं सुरुवातीला निर्माण झाली.
आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते
महात्म्याच्या तेजापासून ही भूतं, जी मलरूप आहेत, निर्माण होतात; आणि त्या सर्वांनी एकत्र येऊन पुन्हा एकरूप होतात.
स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने
स्वतःच्या स्वभावातील दोषांमुळे, हे सुंदर मुखवाली, ती स्वतःचं नाश करतात आणि पुन्हा पुन्हा दुसरं शरीर मिळवायला इच्छितात.
तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते
त्यांच्यासाठी ही सृष्टीची गती म्हणजे एक खेळ आहे; जसं पाण्याची लाट येते आणि विरते.
पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः
अशा रूपांना पुन्हा पुन्हा निर्माण होणं आणि नष्ट होणं सतत होतं; हे पाण्याच्या उदाहरणासारखंच आहे, यात शंका नाही.
आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च
आत्मा कधीच नष्ट होत नाही, हे देवी, तेज किंवा वायूही नष्ट होत नाहीत; पृथ्वी, आकाश आणि पाणीही नष्ट होत नाहीत.
पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः
ही पाचही तत्वं आत्म्यासोबत निर्माण होतात आणि विरतात; हे आत्म्यापासून सुरू होणारे, हे शुभे, नेहमीच असतात, यात शंका नाही.
पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः
फक्त शरीर नष्ट होतं आणि पुन्हा जन्म घेतं; इंद्रियांच्या दोषांनी, राग-द्वेष वगैरेने ते बाधित होतं.
प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च
प्राण हे पाच प्रकारचे असून, शरीरातून निघून जातात, हे द्विजा; शरीराच्या शेवटी आत्मा आणि त्याचं प्रतिबिंब तिथेच राहतात.
अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते
जसं अग्नीतून एक ठिणगी प्रकट होते, तसं अंतरात्मा प्रकट होतो आणि तो कधी दिसतो, कधी अदृश्य होतो.
शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः
शुद्ध आत्मा, जो परब्रह्म आहे, तो नेहमी जागृत असतो; पण अंतरात्मा मात्र प्रकृतीच्या गुणांनी बांधला जातो.
अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति
अन्नाने पोसला गेला की अंतरात्मा सुख अनुभवतो; पण जास्त सुखामुळे मोह निर्माण होतो आणि मन गोंधळून जातं.
पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति
नंतर तामसिक झोप येते, जी विलयन वाढवते; नाडीतून सूर्य मेरू पर्वत ओलांडून जातो.
तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते
तेव्हा रात्र होते, जोपर्यंत सूर्य उगवत नाही; इंद्रियांच्या अंधारातून मुक्त झाल्यावर अंतरात्मा तेजस्वी होतो.
भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते
पंचतत्वांनी पोसलेल्या, पूर्वजन्मातील शरीरांनी अंतरात्मा ओळखला जातो.
स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते
तो उच्च किंवा नीच स्थानाला जातो, हे महात्म्या; दोषांनी बांधलेला अंतरात्मा संसारात फिरत राहतो.
कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते
जीवात्मा शरीराचं रक्षण करतो, तो मधोमध राहतो; उदान वायू जोरात हालतो आणि त्यातून आवाज निर्माण होतो.
शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्
जशी कोरडी भाता वाऱ्याने भरली की श्वास निर्माण करते, तसंच, शब्दाच्या प्रभावाने उदान वायू जबरदस्तीने श्वास निर्माण करतो.
आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते
आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान वायू बलवान होतो; त्यामुळे शरीर गोंधळून, जणू काही मृतासारखं होतं.
ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति
मग झोप, ही मोठी माया, त्याच्या अंगात प्रवेश करते; ती हृदयात, घशात, तोंडात आणि नाकाच्या टोकावर स्थिरावते.
बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः
बाहू आकसून, तो हृदयातून नाभीच्या भागात राहतो; आणि आत्म्याच्या प्रभावामुळे उदान नावाचा वायू निर्माण होतो.
प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः
तो वायू फार तीव्रतेने निर्माण होतो आणि शक्तीला अडथळा आणतो; जसं दोरीने बांधलेलं आणि खिळ्याने धरलेलं लाकूड हलत नाही.
तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने
तसंच, प्राणवायू आत्म्यात एकरूप असतो, यात शंका नाही; तो प्राणवायू अंतरात्म्याशी जोडलेला असतो, हे शुभेच्छे.
बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति
बुद्धी अस्वस्थ झाली की, हे भद्रे, अंतरात्मा धावत सुटतो; पूर्वजन्मी मिळालेले संस्कार आठवून तिकडे धावतो.
तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति
तेथे तो महान ज्ञानी, आपल्या इच्छेने पुन्हा आनंद घेतो; अशा प्रकारे अंतरात्मा विविध प्रकारचे स्वप्न पाहतो.
उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति
तो उत्तम आणि विरुद्ध, कर्माशी जोडलेली कर्मे पाहतो; तसेच डोंगर, कठीण जागा आणि उंच-सखल प्रदेशही पाहतो.