गंगामध्ये निमज्जंति भवंति कमलानि च । पुष्पाणि दिव्यरूपाणि सौगंधानि महांति च
गंगेच्या मध्यभागी ते थेंब बुडतात आणि तिथे कमळे उमलतात—ती फुलं दिव्य रूपाची, सुगंधी आणि मोठी असतात.
तस्यास्तात सुनेत्राभ्यां किमर्थं प्रपतंति च । गंगोदके महाभाग निर्मला अश्रुबिंदवः
तिच्या सुंदर डोळ्यांतून हे निर्मळ अश्रूगंध गंगेच्या पाण्यात का पडतात, हे सांग, हे महाभाग्यवान्?
अस्थिचर्मावशेषस्तु जटाचीरधरः पुनः । तानि सौगंधयुक्तानि पद्मानि विचिनोति सः
एक माणूस, ज्याचे शरीर केवळ हाडे आणि कातडी एवढेच उरले आहे, जटा आणि झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, ती सुगंधी कमळे वेचतो.
हेमवर्णानि दिव्यानि नीत्वा शिवं समर्चयेत् । सा का नारी समाचक्ष्व स वा को हि महामते
ती सोन्यासारखी, दिव्य कमळे घेऊन तो शिवाची पूजा करतो. ती स्त्री कोण आहे, आणि तो पुरुष कोण आहे, हे सांग, हे महाबुद्धिमान?
अर्चयित्वा शिवं सोथ कस्मात्पश्चात्प्रदेवति । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यद्यहं वल्लभस्तव
शिवाची पूजा केल्यावर ती पुन्हा का रडते? हे सर्व मला सांग, जर मी तुला प्रिय असेन.
कुंजल उवाच- शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वृत्तांतं देवनिर्मितम् । चरित्रं सर्वपापघ्नं विष्णोश्चैव महात्मनः
कुंजल म्हणाला—मुला, ऐक. मी तुला देवांनी घडवलेली कथा सांगतो—ही सर्व पापे नाहीशी करणारी आणि विष्णूच्या महात्म्याची आहे.
योसौ हुंडो महावीर्यो नहुषेण हतो रणे । तस्य पुत्रस्तु विख्यातो विहुंडस्तप आस्थितः
जो हुंड नावाचा पराक्रमी होता, त्याला नहुषाने रणात मारले. त्याचा पुत्र विख्यात विहुंड तपश्चर्या करू लागला.
निहतं पितरं श्रुत्वा सामात्यं सपरिच्छदम् । आयुपुत्रेण वीरेण नहुषेण बलीयसा
आपल्या वडिलांना, त्यांच्या मंत्र्यांसह आणि सेवकांसह, आयूचा पुत्र, पराक्रमी नहुष याने मारल्याचे ऐकून,
तपस्तपति सक्रोधाद्देवान्हंतुं समुद्यतः । पौरुषं तस्य दुष्टस्य तपसा वर्द्धितस्य च
तो रागाने तप करीत राहिला आणि देवांना मारण्याचा निर्धार केला. त्या दुष्टाचा सामर्थ्य त्याच्या तपामुळे वाढले.
जानंति देवताः सर्वा दुःसहं समरांगणे । हुंडात्मजो विहुंडस्तु त्रैलोक्यं हंतुमुद्यतः
सर्व देवांना माहीत आहे की, तो रणभूमीत सहन न होणारा आहे. हुंडाचा पुत्र विहुंड, त्रैलोक्याचा नाश करण्याचा निर्धार करीत होता.
पितुर्वैरं करिष्यामि हनिष्ये मानवान्सुरान् । एवं समुद्यतः पापी देवब्राह्मणकंटकः
'मी वडिलांचा सूड घेईन, माणसे आणि देवांना मारीन,' असा निश्चय करून, तो पापी, देव आणि ब्राह्मणांचा शत्रू,
उपद्रवं समारेभे प्रजाः पीडयते च सः । तस्यैव तेजसा दग्धा देवाश्चेंद्रपुरोगमाः
प्रजांना त्रास देऊ लागला आणि उपद्रव माजवू लागला. त्याच्या तेजामुळे इंद्रासह सर्व देव जळून गेले.
शरणं देवदेवस्य जग्मुर्विष्णोर्महात्मनः । देवदेवं जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम्
देवतांचा देव, जगाचा स्वामी, महान आत्मा असलेल्या विष्णूच्या चरणी त्यांनी आश्रय घेतला. शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या त्या देवाधिदेवाला त्यांनी शरण गेले.
ऊचुश्च पाहि नो नित्यं विहुंडस्य महाभयात् । श्रीविष्णुरुवाच- वर्द्धंतु देवताः सर्वाः सुसुखेन महेश्वराः
ते म्हणाले, 'विहुंडाच्या मोठ्या संकटापासून नेहमी आमचे रक्षण कर.' श्रीविष्णू म्हणाले, 'सर्व देवता आणि महेश्वर सुखात नांदोत.'
विहुंडं नाशयिष्यामि पापिष्ठं देवकंटकम् । एवमाभाष्य तान्देवान्मायां कृत्वा जनार्दनः
मी त्या पापी, देवांचा शत्रू विहुंडाचा नाश करीन. असे देवांना सांगून जनार्दनाने एक मायावी लीला केली.
स्वयमेवस्थितस्तत्र नंदने सुमहायशाः । मायामयं चकाराथ स्त्रीरूपं च गुणान्वितम्
महान कीर्ती असलेला तो स्वतः नंदनवनात उभा राहिला आणि गुणांनी युक्त असे एका स्त्रीचे मायामय रूप तयार केले.
विष्णुमाया महाभागा सर्वविश्वप्रमोहिनी । चकार रूपमतुलं विष्णोर्मायाप्रमोहिनी
विष्णूची माया, अत्यंत भाग्यवती आणि संपूर्ण विश्वाला मोहात पाडणारी, तिने विष्णूची अद्वितीय, मोहक अशी रूप धारण केली.
विहुंडस्य वधार्थाय रूपलावण्यशालिनी । कुंजल उवाच- स देवानां वधार्थाय दिव्यमार्गं जगाम ह
विहुंडाचा वध करण्यासाठी तिने सौंदर्य आणि लावण्याने भरलेले रूप घेतले. कुंजल म्हणतो—देवतांचा नाश करण्यासाठी ती दिव्य मार्गाने गेली.
नंदनांते ततो मायामपश्यद्दितिजेश्वरः । तया विमोहितो दैत्यः कामबाणकृतांतरः
नंदनवनाच्या काठावर दैत्यांचा स्वामीने त्या मायेला पाहिले; तिच्या मोहात पडून तो दैत्य कामबाणांनी विद्ध झाला.
आत्मनाशं न जानाति कालरूपां वरस्त्रियम् । तां दृष्ट्वा नवहेमाभां रूपद्रविणशालिनीम्
ती स्त्री म्हणजेच काळरूप आहे, हे पाहूनही त्याला स्वतःच्या विनाशाची जाणीव झाली नाही. ती नव्या सोन्यासारखी तेजस्वी, रूप आणि संपत्तीने युक्त होती.
लुब्धो विहुंडः पापात्मा तामुवाच वरांगनाम् । कासि कस्य वरारोहे ममचित्तप्रमाथिनि
पापी आणि लोभी विहुंडाने त्या सुंदर स्त्रीला विचारले, 'तू कोण आहेस? कुणाची आहेस? हे सुंदर अंग असणाऱ्या, माझे मन अस्वस्थ करणाऱ्या!'
संगमं देहि मे भद्रे रक्षरक्ष वरानने । संगमात्तव देवेशि यद्यदिच्छसि सांप्रतम्
'माझ्याशी संग कर, हे शुभे, मला वाचव, मला वाचव, हे सुंदर मुखवाली. तुझ्याशी संग केल्यावर, देवी, तुला जे हवे ते मी देईन.'
तत्तद्दद्मि महाभागे दुर्लभं देवदानवैः । मायोवाच- मामेव भोक्तुमिच्छा चेद्दायं मे देहि दानव
‘हे भाग्यवती, देवांना आणि दैत्यांनाही मिळणं कठीण आहे असं काही असलं तरी मी तुला देईन.’ माया म्हणाली, ‘जर तू मला मिळवू इच्छित असशील, तर माझा हक्क मला दे, हे दैत्य.'
सप्तकोटिमितैश्चैव पुष्पैः पूजय शंकरम् । कामोदसंभवैर्दिव्यैः सौगंधैर्देवदुर्लभैः
‘सत्तर कोटी सुगंधी, दिव्य आणि देवांना ही दुर्मिळ अशी कामोदक जलातून उत्पन्न झालेली फुले शंकराची पूजा करून अर्पण कर.’
तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे तु दानव । आरोपय महाभाग एतद्दायं प्रदेहि मे
‘त्या फुलांची माळ तयार करून ती माझ्या गळ्यात घाल, हे भाग्यवंत दैत्य; एवढाच माझा हक्क आहे, तो मला दे.’
तदाहं सुप्रिया भार्या भविष्यामि न संशयः । विहुंड उवाच- एवं देवि करिष्यामि वरं दद्मि प्रयाचितम्
‘मग मी नक्कीच तुझी प्रिय पत्नी होईन, यात शंका नाही.’ विहुंड म्हणाला, ‘ठीक आहे देवी, मी असंच करीन; तू मागितलेला वर मी देतो.’
वनानि यानि पुण्यानि दिव्यानि दितिजेश्वरः । बभ्राममन्मथाविष्टो न च पश्यति तं द्रुमम्
दैत्यांचा स्वामी प्रेमाने वेडावून पवित्र आणि दिव्य अशा वनात भटकत राहिला, पण तो झाड त्याला कुठेच दिसले नाही.
कामोदकाख्यं पप्रच्छ यत्रतत्र गतः स्वयम् । कामोदाख्यद्रुमो नास्ति वदंत्येवं महाजनाः
तो जिथे जाई तिथे ‘कामोदक’ नावाच्या झाडाबद्दल विचारत राहिला; पण मोठ्या लोकांनी सांगितले, ‘कामोदक नावाचे झाड नाही.’
पृच्छमानः स दुष्टात्मा कामबाणैः प्रपीडितः । पप्रच्छ भार्गवं गत्वा भक्त्या नमित कंधरः
तो दुष्ट, कामबाणांनी छिन्नविछिन्न झालेला, सतत विचारत राहिला. शेवटी भक्तीभावाने वाकून त्याने भृगुवंशीय शुक्राचार्यांना विचारले.
कामोदकं द्रुमं ब्रूहि कांतं पुष्पसमन्वितम् । शुक्र उवाच- कामोदः पादपो नास्ति योषिदेवास्ति दानव
‘कामोदक हे सुंदर, फुलांनी भरलेले झाड कुठे आहे ते मला सांग.’ शुक्राचार्य म्हणाले, ‘कामोदक नावाचे झाड नाही; ते फक्त देवांच्या स्त्रियांमध्येच आहे, हे दैत्यराजा.’