मुनिभिश्च सुसिद्धैश्च आयुना तेन भूभुजा । अभिषिंच्य स्वराज्ये तं समेतं शिवकन्यया
मुनी आणि सिद्धांनी, त्या राजाने दिलेल्या आयुष्याने, शिवकन्येसोबत एकत्र असलेल्या नहुषाचा राज्याभिषेक केला.
भार्यायुक्तः स्वकायेन आयु राजा महायशाः । दिवं जगाम धर्मात्मा देवैः सिद्धैः सुपूजितः
पत्नी आणि स्वतःच्या शरीरासह, तो कीर्तीमान राजा आयू, धर्मात्मा, देव आणि सिद्धांनी सन्मानित होऊन स्वर्गात गेला.
ऐंद्रं पदं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतः पुनः । हरलोकं जगामाथ मुनिभिर्देवपूजितः
इंद्रपद सोडून तो पुन्हा ब्रह्मलोकात गेला आणि मग मुनी व देवांनी पूजित होऊन हरलोकात गेला.
स्वकर्मभिर्महाराजः पुत्रस्यापि सुतेजसा । हरेर्लोकं गतः पुण्यैर्निवसत्येष भूपतिः
स्वतःच्या पुण्यकर्मांनी आणि पुत्राच्या तेजाने, तो महाराज हरिलोकात गेला; हा भूपती तिथे पुण्यामुळे वास करतो.
पुरुषैः पुण्यकर्माख्यैरीदृशं पुण्यमुत्तमम् । जनितव्यं महाभाग किमन्यैः शोककारकैः
हे महाभाग्यवान्, जे सत्कर्म करणारे पुरुष आहेत, त्यांनी असा श्रेष्ठ पुण्यसंचय करावा. दुःख देणाऱ्या इतर कर्मांचा काय उपयोग?
यथा जातः स धर्मात्मा नहुषः पितृतारकः । कुलस्य धर्त्ता सर्वस्य नहुषो ज्ञानपंडितः
जसा धर्मात्मा, आपल्या कुलाचा आधार असलेला, पितरांना तारणारा, आणि ज्ञानाने युक्त असा नहुष जन्माला आला, तसाच.
एतत्ते सर्वमाख्यातं चरित्रं तस्य भूपतेः । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद पुत्र कपिंजल
राजाच्या त्या सर्व चरित्राची मी तुला सांगितली आहे. अजून तुला काय सांगू? सांग, पुत्रा, कपींजल.
एवंविधं पुण्यमयं पवित्रं चरित्रमेतद्यशसा समेतम् । आयोः सुतस्यापि शृणोति मर्त्यो भोगान्स भुक्त्वैति पदं मुरारेः
जो कोणी मनुष्य आयूचा पुत्र असलेल्या या पुण्यवान आणि पावन चरित्राचे श्रवण करतो, तो सर्व भोग उपभोगून शेवटी विष्णूच्या धामाला पोहोचतो.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थाचे माहात्म्य आणि च्यवनाच्या चरित्रातील नहुषाच्या कथेतला हा एकशे सतरावा अध्याय संपला.
कपिंजल उवाच- गंगामुखे पुरा तात रोदमाना वरांगना । नेत्राभ्यामश्रुबिंदूनि पतंति च महाजले
कपींजल म्हणाला—पूर्वी गंगेच्या मुखाशी, वडील, एक सुंदर स्त्री रडत होती. तिच्या डोळ्यांतून अश्रूच्या थेंबांनी मोठ्या पाण्यात पडत होते.
गंगामध्ये निमज्जंति भवंति कमलानि च । पुष्पाणि दिव्यरूपाणि सौगंधानि महांति च
गंगेच्या मध्यभागी ते थेंब बुडतात आणि तिथे कमळे उमलतात—ती फुलं दिव्य रूपाची, सुगंधी आणि मोठी असतात.
तस्यास्तात सुनेत्राभ्यां किमर्थं प्रपतंति च । गंगोदके महाभाग निर्मला अश्रुबिंदवः
तिच्या सुंदर डोळ्यांतून हे निर्मळ अश्रूगंध गंगेच्या पाण्यात का पडतात, हे सांग, हे महाभाग्यवान्?
अस्थिचर्मावशेषस्तु जटाचीरधरः पुनः । तानि सौगंधयुक्तानि पद्मानि विचिनोति सः
एक माणूस, ज्याचे शरीर केवळ हाडे आणि कातडी एवढेच उरले आहे, जटा आणि झाडाच्या सालीचे वस्त्र घालून, ती सुगंधी कमळे वेचतो.
हेमवर्णानि दिव्यानि नीत्वा शिवं समर्चयेत् । सा का नारी समाचक्ष्व स वा को हि महामते
ती सोन्यासारखी, दिव्य कमळे घेऊन तो शिवाची पूजा करतो. ती स्त्री कोण आहे, आणि तो पुरुष कोण आहे, हे सांग, हे महाबुद्धिमान?
अर्चयित्वा शिवं सोथ कस्मात्पश्चात्प्रदेवति । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यद्यहं वल्लभस्तव
शिवाची पूजा केल्यावर ती पुन्हा का रडते? हे सर्व मला सांग, जर मी तुला प्रिय असेन.
कुंजल उवाच- शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वृत्तांतं देवनिर्मितम् । चरित्रं सर्वपापघ्नं विष्णोश्चैव महात्मनः
कुंजल म्हणाला—मुला, ऐक. मी तुला देवांनी घडवलेली कथा सांगतो—ही सर्व पापे नाहीशी करणारी आणि विष्णूच्या महात्म्याची आहे.
योसौ हुंडो महावीर्यो नहुषेण हतो रणे । तस्य पुत्रस्तु विख्यातो विहुंडस्तप आस्थितः
जो हुंड नावाचा पराक्रमी होता, त्याला नहुषाने रणात मारले. त्याचा पुत्र विख्यात विहुंड तपश्चर्या करू लागला.
निहतं पितरं श्रुत्वा सामात्यं सपरिच्छदम् । आयुपुत्रेण वीरेण नहुषेण बलीयसा
आपल्या वडिलांना, त्यांच्या मंत्र्यांसह आणि सेवकांसह, आयूचा पुत्र, पराक्रमी नहुष याने मारल्याचे ऐकून,
तपस्तपति सक्रोधाद्देवान्हंतुं समुद्यतः । पौरुषं तस्य दुष्टस्य तपसा वर्द्धितस्य च
तो रागाने तप करीत राहिला आणि देवांना मारण्याचा निर्धार केला. त्या दुष्टाचा सामर्थ्य त्याच्या तपामुळे वाढले.
जानंति देवताः सर्वा दुःसहं समरांगणे । हुंडात्मजो विहुंडस्तु त्रैलोक्यं हंतुमुद्यतः
सर्व देवांना माहीत आहे की, तो रणभूमीत सहन न होणारा आहे. हुंडाचा पुत्र विहुंड, त्रैलोक्याचा नाश करण्याचा निर्धार करीत होता.
पितुर्वैरं करिष्यामि हनिष्ये मानवान्सुरान् । एवं समुद्यतः पापी देवब्राह्मणकंटकः
'मी वडिलांचा सूड घेईन, माणसे आणि देवांना मारीन,' असा निश्चय करून, तो पापी, देव आणि ब्राह्मणांचा शत्रू,
उपद्रवं समारेभे प्रजाः पीडयते च सः । तस्यैव तेजसा दग्धा देवाश्चेंद्रपुरोगमाः
प्रजांना त्रास देऊ लागला आणि उपद्रव माजवू लागला. त्याच्या तेजामुळे इंद्रासह सर्व देव जळून गेले.
शरणं देवदेवस्य जग्मुर्विष्णोर्महात्मनः । देवदेवं जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम्
देवतांचा देव, जगाचा स्वामी, महान आत्मा असलेल्या विष्णूच्या चरणी त्यांनी आश्रय घेतला. शंख, चक्र आणि गदा धारण करणाऱ्या त्या देवाधिदेवाला त्यांनी शरण गेले.
ऊचुश्च पाहि नो नित्यं विहुंडस्य महाभयात् । श्रीविष्णुरुवाच- वर्द्धंतु देवताः सर्वाः सुसुखेन महेश्वराः
ते म्हणाले, 'विहुंडाच्या मोठ्या संकटापासून नेहमी आमचे रक्षण कर.' श्रीविष्णू म्हणाले, 'सर्व देवता आणि महेश्वर सुखात नांदोत.'
विहुंडं नाशयिष्यामि पापिष्ठं देवकंटकम् । एवमाभाष्य तान्देवान्मायां कृत्वा जनार्दनः
मी त्या पापी, देवांचा शत्रू विहुंडाचा नाश करीन. असे देवांना सांगून जनार्दनाने एक मायावी लीला केली.
स्वयमेवस्थितस्तत्र नंदने सुमहायशाः । मायामयं चकाराथ स्त्रीरूपं च गुणान्वितम्
महान कीर्ती असलेला तो स्वतः नंदनवनात उभा राहिला आणि गुणांनी युक्त असे एका स्त्रीचे मायामय रूप तयार केले.
विष्णुमाया महाभागा सर्वविश्वप्रमोहिनी । चकार रूपमतुलं विष्णोर्मायाप्रमोहिनी
विष्णूची माया, अत्यंत भाग्यवती आणि संपूर्ण विश्वाला मोहात पाडणारी, तिने विष्णूची अद्वितीय, मोहक अशी रूप धारण केली.
विहुंडस्य वधार्थाय रूपलावण्यशालिनी । कुंजल उवाच- स देवानां वधार्थाय दिव्यमार्गं जगाम ह
विहुंडाचा वध करण्यासाठी तिने सौंदर्य आणि लावण्याने भरलेले रूप घेतले. कुंजल म्हणतो—देवतांचा नाश करण्यासाठी ती दिव्य मार्गाने गेली.
नंदनांते ततो मायामपश्यद्दितिजेश्वरः । तया विमोहितो दैत्यः कामबाणकृतांतरः
नंदनवनाच्या काठावर दैत्यांचा स्वामीने त्या मायेला पाहिले; तिच्या मोहात पडून तो दैत्य कामबाणांनी विद्ध झाला.
आत्मनाशं न जानाति कालरूपां वरस्त्रियम् । तां दृष्ट्वा नवहेमाभां रूपद्रविणशालिनीम्
ती स्त्री म्हणजेच काळरूप आहे, हे पाहूनही त्याला स्वतःच्या विनाशाची जाणीव झाली नाही. ती नव्या सोन्यासारखी तेजस्वी, रूप आणि संपत्तीने युक्त होती.