तीर्थे भूतालये स्नात्वा दृष्ट्वा भूतालयं वटम् । भूतेश्वरप्रसादेन भूतेभ्यो न लभेद्भयम्
भूतालय या तीर्थात स्नान करून वडाचे झाड पाहिल्यावर, भूतनाथाच्या कृपेने भूतांचा कोणताही भयं वाटत नाही.
इति श्रीभूतेश्वरतीर्थम् । अतस्तीर्थात्परं तीर्थं घटेश्वरमिति स्मृतम् । यत्र स्नात्वा तु तं दृष्ट्वा मुक्तिभागी भवेद्ध्रुवम्
हे भूतनाथाचे तीर्थ असे आहे. या तीर्थानंतर पुढे घटेश्वर नावाचे दुसरे तीर्थ आहे. तिथे स्नान करून आणि ते तीर्थ पाहिल्यावर नक्कीच मुक्ती मिळते.
यत्र साभ्रमती तीर्थं घटो वै परमो महान् । दृष्ट्वा चैव महादेवं मुच्यते नात्र संशयः
जिथे आभ्रमती ही पवित्र नदी वाहते, तिथे मोठा घट आहे. तिथे महादेवाचे दर्शन घेतल्यावर, नक्कीच मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
तत्र गत्वा विशेषेण प्लक्षपूजां करोति यः । मनसाभीप्सितान्कामाँल्लभते मानवो भुवि
जो तेथे जाऊन विशेषतः प्लक्ष वृक्षाची पूजा करतो, त्याला मनातल्या सर्व इच्छांचा या पृथ्वीवर लाभ होतो.
इति घटेश्वरतीर्थम् । ततो गच्छेन्नरो भक्त्या वैद्यनाथेति विश्रुतम् । तत्र स्नात्वा नरस्तीर्थे शिवपूजनतत्परः
हे घटेश्वर तीर्थ असे आहे. त्यानंतर भक्तीने प्रसिद्ध वैद्यनाथ या स्थळी जावे. तिथे तीर्थात स्नान करून, शिवपूजेत मन लावावे.
पितॄन्संतर्प्य विधिना सर्वयज्ञफलं लभेत् । विजयो देवसंभूतः सर्वपापक्षयंकरः । यं दृष्ट्वा विविधान्कामान्प्राप्नुयुस्ते नराः सदा 6.165.
विधीने पितरांचे तर्पण केल्यावर सर्व यज्ञांचे फळ मिळते. देवांनी दिलेले विजय आणि सर्व पापांचा नाश मिळतो. त्याचे दर्शन घेतल्यावर माणसाला नेहमी विविध इच्छित फळे मिळतात.
महादेव उवाच। ततोगच्छेन्महादेवि वार्त्रघ्न्या गिरिकन्यया । शक्रश्चैव तया साध्व्या संगमं यत्र लब्धवान्
महादेव म्हणाले: मग, हे महादेवी, वज्राचा नाश करणारी पर्वतकन्या आणि इंद्र, या दोघांचा संगम जिथे झाला, त्या स्थळी जावे.
तत्र स्नानं प्रकुर्वंति नरा नियतमानसाः । दशानामश्वमेधानां यत्फलं स्नानकृल्लभेत्
तेथे संयमित मनाने लोक स्नान करतात. त्या स्नानाचे फळ दहा अश्वमेध यज्ञांच्या फळाइतके मिळते.
तत्र यः कुरुते श्राद्धं पिंडान्वै तिलचूर्णजान् । पुनाति पुरुषो वंशान्सप्तसप्तपरावरान्
जो तेथे तिळाच्या पिठाचे पिंड देऊन श्राद्ध करतो, तो पुरुष आपल्या सात पिढ्या, मागच्या आणि पुढच्या, शुद्ध करतो.
संपूज्य विधिवत्स्नात्वा संगमे गणनायकम् । न विघ्नैरभिभूयेत लक्ष्म्या नैव विहीयते
योग्य विधीने पूजा करून संगमावर स्नान केल्यावर, गणनायकाची पूजा केल्यावर, त्या माणसाला कोणतेही विघ्न येत नाहीत आणि लक्ष्मी कधीच सोडून जात नाही.
पार्वत्युवाच। कस्मिन्कार्यसमारंभे समायातः पुरंदरः । स्वर्गलोकादिमं लोकमेतदाख्यातुमर्हसि
पार्वती म्हणाली — कोणत्या कार्यासाठी पुरंदर स्वर्गलोकातून या लोकात आला? हे मला सांग.
वार्त्रघ्नी च नदी केन निरुक्तेन निगद्यते । पुरंदरपुरं देव ब्रह्मघोषनिनादितम् । संभावयति योऽजस्रं मम तत्संगमं वद
वृत्रघ्नी या नदीला कोणत्या नावाने ओळखतात? हे देवा, पुरंदराच्या नगरीत ब्रह्मध्वनीने गूंजणाऱ्या ठिकाणी, जो नेहमी तिचा सन्मान करतो, त्याच्या त्या संगमाबद्दल मला सांग.
महादेव उवाच। अस्मिंश्चैव तु भूर्लोके प्रश्नोऽयं समभूत्पुरा । युधिष्ठिरेति विख्यातो राजा वै धार्मिको महान्
महादेव म्हणाले — या पृथ्वीवर पूर्वी असा प्रश्न निर्माण झाला होता. धर्मनिष्ठ, मोठा राजा युधिष्ठिर म्हणून प्रसिद्ध होता.
पृष्टवान्स तु भीष्माय धर्मिणे ज्ञानरूपिणे । तेनोक्तं यत्तु तद्देवि प्रवक्ष्यामि तवाग्रतः
त्याने धर्मात्मा, ज्ञानमूर्ती भीष्म यांना विचारले. भीष्माने त्याला जे सांगितले, तेच मी आता तुझ्यासमोर सांगतो.
दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च । वृत्रवासवयोर्युद्धमभवल्लोमहर्षणम्
दहा हजार वर्षे आणि दहा शंभर वर्षे वृत्र आणि वासव यांच्यात अंगावर काटा येईल असे युद्ध झाले.
ततः पराजितः शक्रः कृत्वा वृत्रेण संविधम् । अद्रोहे स रणं त्यक्त्वा जगाम शरणं मम
मग, शक्र पराभूत झाला आणि वृत्राशी करार करून, कपट न करता, तो रणभूमी सोडून माझ्या शरण आला.
वार्त्रघ्न्या संगमे पुण्ये तोषयामास शंकरम् । अथांतरिक्षेऽहं देवि दर्शनं दत्तवांस्तदा
वृत्रघ्नीच्या पवित्र संगमावर त्याने शंकराला संतुष्ट केले. मग, देवी, मी आकाशात प्रकट होऊन त्याला दर्शन दिले.
ममगात्रात्तु यद्भस्म पतितं काश्यपी तटे । भस्मगात्रेति तत्पुण्यं लिंगं देवि विनिर्मितम्
माझ्या अंगावरचे जे भस्म काश्यपीच्या काठावर पडले, त्याठिकाणी, देवी, 'भस्मगात्र' नावाचे पवित्र लिंग स्थापले गेले.
भूतेश्वरं भस्मगात्रं ब्रह्मणा संप्रतिष्ठितम् । तस्य वै दर्शनादेव ब्रह्महत्या लयं व्रजेत्
भूतेश्वर हे भस्मगात्र लिंग ब्रह्मदेवाने स्थापले. त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने ब्रह्महत्येचे पाप नाहीसे होते.
मुच्यते सर्वपापेभ्यः श्राद्धं कृत्वा युगादिषु । तदहं सुप्रसन्नोऽभूदिन्द्राय सुमहात्मने
युगारंभाला तिथे श्राद्ध केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तेव्हा मी मोठ्या आत्म्याच्या इंद्रावर अत्यंत प्रसन्न झालो.
यद्यत्त्वं वांछसे देव तत्सर्वं हि ददामि ते । अनेन वज्रयोगेन शीघ्रं वृत्रं हनिष्यसि
देवा, तुला जे काही हवे आहे ते सर्व मी तुला देतो. या वज्रयोगामुळे तू लवकरच वृत्राचा वध करशील.
शक्र उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन दितिजं च दुरासदम् । वज्रेण निहनिष्यामि पश्यतस्ते सुरोत्तम
शक्र म्हणाला — भगवन्, तुझ्या कृपेने मी दितीचा दुर्गम पुत्र वज्राने तुझ्या समोर मारीन, हे श्रेष्ठ देवांनो.
एवमुक्त्वा तदा इंद्रो गतवांश्चासुरं प्रति । तदा दुंदुभयो नेदुर्देवसैन्ये विशेषतः
असे म्हणून इंद्र त्या असुराकडे गेला. त्यावेळी, विशेषतः देवांच्या सैन्यात दुंदुभी वाजू लागल्या.
मृदंग डिंडिमाश्चैव भेरी तूर्याण्यनेकशः । असुराणां च सर्वेषां वृत्तिलोभो महानभूत
मृदंग, डिंडिम, भेरी आणि अनेक वाद्ये वाजू लागली. सर्व असुरांमध्ये मोठी लोभाची भावना निर्माण झाली.
बलवान्मघवा चैव क्षणेन समजायत् । तमाविष्टं ततो ज्ञात्वा ऋषयः पन्नगास्तथा
बलवान मघवान क्षणात प्रकट झाला. त्याला वेध लागलेले पाहून ऋषी आणि नाग हेही समजले.
स्तुवंति शक्रमीशानं स्तुत्या जयजयेति च । गच्छतस्तस्य शक्रस्य युद्धकामस्य सन्निधौ । ऋषिभिः स्तूयमानस्य रूपमासीत्सुदुर्भरम्
ते शक्र, ईशान याचे जयजयकाराने आणि स्तुतीने गौरव करीत होते. युद्धासाठी उत्सुक असलेल्या शक्राच्या सभोवती ऋषी स्तुती करत असताना त्याचे रूप अत्यंत भयंकर झाले.
महादेव उवाच। वृत्रस्यसहसा देवि तदा संग्राममूर्द्धनि । अभवन्यानि लिंगानि शरीरे तानि मे शृणु
महादेव म्हणाले — देवी, वृत्राशी युद्धाच्या शिखरावर, माझ्या शरीरावर अनेक लिंगे प्रकट झाली. ती ऐक.
ज्वलतास्योभवद्धोरो वैवर्ण्यमभवत्परम् । गात्रकंपश्च सुमहान्श्वासः सोष्मा व्यजायत्
तेव्हा ज्वलंत तोंड प्रकट झाले, अत्यंत फिकटपणा आला, अंगाला मोठा कंप सुटला आणि उष्ण श्वास उमटला.
रोमहर्षश्च तीव्रोऽभूच्छ्वासश्चैव महानभूत् । निष्पपात महाघोरा उल्काः पार्श्वं प्रपेदिरे
अंगावर काटा आला, शरीर थरथरू लागलं आणि मोठा श्वास निघाला; भीषण उल्का पडल्या आणि बाजूला आदळल्या.
गृध्रा वटाः श्येन कंका वचो मुंचन्सुदारुणाः । वृत्रस्योपरि ते सर्वे चक्रवत्परिबभ्रमुः
गिधाडं, वटवाघळं, घार आणि बगळे यांनी भयंकर आवाज काढले; ते सगळे वृतासुराच्या डोक्यावर चक्रासारखे घिरट्या घालत होते.