जीवतेनात्र संदेहो यश्च कर्मसहायवान् । तस्माद्धि क्रियते कर्म धर्मपुण्यसमन्वितम्
तो नक्कीच जगेल, आणि जो चांगल्या कर्मांसोबत असतो तोही. म्हणूनच धर्म आणि पुण्याने युक्त कर्म करावे.
आयुष्मंतो नरास्तेन प्रवदंति सुखं ततः । तारकं पालकं कर्म रक्षते जाग्रते हि तत्
म्हणूनच दीर्घायुषी लोक सुखाची गोष्ट सांगतात; रक्षण करणारे आणि पालन करणारे कर्म जागरूक असणाऱ्याचे रक्षण करते.
मुक्तिदं जायते नित्यं मैत्रस्थानप्रदायकम् । दानपुण्यान्वितं कर्म प्रियवाक्यसमन्वितम्
असे कर्म नेहमीच मुक्ती देते, मित्रांच्या ठिकाणी स्थान मिळवून देते, दानपुण्याने युक्त असते आणि गोड बोलण्याने भरलेले असते.
उपकारयुतं यश्च करोति शुभकृत्तदा । तमेव रक्षते कर्म सर्वदैव न संशयः
जो सत्कर्मे आणि मदतीने युक्त असे कर्म करतो, त्याचेच कर्म त्याचे नेहमी रक्षण करते—याबद्दल शंका नाही.
अन्ययोनिं प्रयाति स्म प्रेरितः स्वेन कर्मणा । किं करोति पिता माता अन्ये स्वजनबान्धवाः
आपल्या स्वतःच्या कर्मामुळे माणूस दुसऱ्या जन्माला जातो; वडील, आई किंवा इतर नातेवाईक काय करणार?
कर्मणा निहतो यस्तु न स्युस्तस्य च रक्षणे । सूत उवाच- येनैव कर्मणा चैव रक्षितश्चायुनंदनः
जो आपल्या कर्मामुळे नष्ट होतो, त्याच्या रक्षणासाठी कोणीच नसते; स्वयंपाक्याने म्हटले—'त्याच कर्मामुळे आयूचा मुलगा वाचला.'
तस्मात्कृपान्वितो जातः सूदः कर्मवशानुगः । सैरंध्री च तथा जाता प्रेरिता तस्य कर्मणा
म्हणून स्वयंपाक्याच्या मनात दया आली, कारण तो कर्माच्या अधीन होता; तसेच दासीच्याही मनात त्याच्या कर्मामुळे दया निर्माण झाली.
द्वाभ्यामेव सुतश्चायो रक्षितश्चारुलक्षणः । रात्रावेव प्रणीतोऽसौ तस्माद्गेहान्महाश्रमे
या दोघांनीच आयूचा सुंदर गुणांचा मुलगा वाचवला; रात्री त्याला त्या घरातून मोठ्या आश्रमात नेले.
वशिष्ठस्याश्रमे पुण्ये सैरंध्र्या पुण्यकर्मणा । शुभे पर्णकुटीद्वारे तस्मिन्नेव महाश्रमे
वसिष्ठांच्या पवित्र आश्रमात, सैरंध्रीच्या पुण्यकर्मामुळे, त्या सुंदर पर्णकुटीच्या दाराशी, त्या मोठ्या आश्रमात,
गता सा स्वगृहं पश्चान्निक्षिप्य बालकोत्तमम् । एणं निपात्य सूदेन पाचितं मांसमेव हि
ती नंतर आपल्या घरी गेली, आणि तो उत्तम मुलगा तिथेच ठेवला; स्वयंपाक्याने एक हरिण मारले आणि त्याचे मांसच शिजवले.
भोजयित्वा सुदैत्येंद्रो हुंडो हृष्टोभवत्तदा । शापमशोकसुंदर्या मोघं मेने तदासुरः
त्या हरिणाच्या मांसाने हुंड राक्षसराजाला जेवू घातल्यावर तो फार आनंदी झाला; त्याने अशोकसुंदरीचा शाप व्यर्थ आहे असे समजले.
हर्षेण महताविष्टः स हुंडो दानवेश्वरः । कुंजल उवाच- प्रभाते विमले जाते वशिष्ठो मुनिसत्तमः
मोठ्या आनंदाने भरून गेलेला तो दानवांचा राजा हुंड म्हणाला— कुंजल म्हणतो: सकाळी स्वच्छ प्रकाश पडल्यावर, श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ,
बहिर्गतो हि धर्मात्मा कुटीद्वारात्प्रपश्यति । संपूर्णं बालकं दृष्ट्वा दिव्यलक्षणसंयुतम्
तो धर्मात्मा ऋषी कुटीच्या दारातून बाहेर गेला; तिथे त्याने दिव्य लक्षणांनी युक्त असा सुंदर मुलगा पाहिला.
संपूर्णेंदुप्रतीकाशं सुंदरं चारुलोचनम् । वशिष्ठ उवाच- पश्यंतु मुनयः सर्वे यूयमागत्य बालकम्
तो मुलगा पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी, सुंदर आणि मनमोहक डोळ्यांचा होता. वसिष्ठ म्हणाले: सर्व ऋषींनी या आणि हा मुलगा पहा.
कस्य केन समानीतं रात्रौ द्वारांगणे मम । देवगंधर्वगर्भाभं राजलक्षणसंयुतम्
हा कोणाचा आणि कोणाने हा माझ्या दाराशी रात्री आणून ठेवला? हा देव-गंधर्वांच्या मुलासारखा आणि राजलक्षणांनी युक्त आहे.
कंदर्पकोटिसंकाशं पश्यंतु मुनयोऽमलम् । महाकौतुकसंयुक्ता हृष्टा द्विजवरास्ततः
हा मुलगा कोट्यवधी मदनासारखा तेजस्वी आणि निर्मळ आहे, असे सर्व ऋषींनी पहावे. तेव्हा ते श्रेष्ठ ब्राह्मण मोठ्या आश्चर्याने आणि आनंदाने भरले.
समपश्यन्सुतं ते तु आयोश्चैव महात्मनः । वशिष्ठः स तु धर्मात्मा ज्ञानेनालोक्य बालकम्
त्यांनी त्या महात्मा आयूचा पुत्र पाहिला; आणि धर्मात्मा वसिष्ठाने आपल्या ज्ञानाने त्या मुलाचे स्वरूप ओळखले.
आयुपुत्रं समाज्ञातं चरित्रेण समन्वितम् । वृत्तांतं तस्य दुष्टस्य हुण्डस्यापि दुरात्मनः
त्याने हा आयूचा पुत्र आहे आणि उत्तम स्वभावाचा आहे हे जाणले; तसेच त्या दुष्ट हुंडाचे वाईट कृत्यही समजले.
कृपया ब्रह्मपुत्रस्तु समुत्थाय सुबालकम् । कराभ्यामथ गृह्णाति यावद्द्विजो वरोत्तमः
मग ब्रह्मपुत्र वसिष्ठाने करुणेने उठून त्या सुंदर मुलाला हातात घेतले, तो श्रेष्ठ ब्राह्मण.
तावत्पुष्पसुवृष्टिं च चक्रुर्देवाः सुतोपरि । ललितं सुस्वरं गीतं जगुर्गंधर्वकिन्नराः
त्याक्षणी देवांनी त्या मुलावर फुलांची वृष्टी केली; गंधर्व आणि किन्नरांनी गोड आणि मधुर गीते गायली.
ऋषयो वेदमंत्रैस्तु स्तुवंति नृपनंदनम् । वशिष्ठस्तं समालोक्य वरं वै दत्तवांस्तदा
ऋषींनी वेदमंत्रांनी त्या राजकुमाराचे स्तवन केले; त्याला पाहून वसिष्ठाने त्याला वर दिला.
नहुषेत्येव ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति । हुषितो नैव तेनापि बालभावैर्नराधिप
तुझे नाव 'नहुष' असे जगात प्रसिद्ध होईल; राजन, त्या दुष्टाने तुझ्या बालपणी तुला काहीही हानी पोहोचवू शकणार नाही.
तस्मान्नहुष ते नाम देवपूज्यो भविष्यसि। जातकर्मादिकं कर्म तस्य चक्रे द्विजोत्तमः
म्हणून तुझे नाव नहुष असेल, आणि देवही तुझी पूजा करतील; त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने त्याचे जातकर्म व इतर विधी केले.
व्रतदानं विसर्गं च गुरुशिष्यादिलक्षणम्। वेदं चाधीत्य संपूर्णं षडंगं सपदक्रमम्
व्रत, दान, उपनयन आणि गुरु-शिष्याचे सर्व संस्कार केले; त्याने पूर्ण वेद, त्याची सहा अंग आणि पादक्रम पद्धतीने अभ्यास केला.
सर्वाण्येव च शास्त्राणि अधीत्य द्विजसत्तमात्। वशिष्ठाच्च धनुर्वेदं सरहस्यं महामतिः
त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने सर्व शास्त्रे शिकवली; वसिष्ठांकडून त्याने धनुर्वेद आणि त्यातील सर्व रहस्ये, कारण तो अत्यंत बुद्धिमान होता.
शस्त्राण्यस्त्राणि दिव्यानि ग्राहमोक्षयुतानि च। ज्ञानशास्त्रादिकं न्याय राजनीतिगुणादिकान्
त्याने दिव्य शस्त्रे, अस्त्रे, पकडण्याची आणि सोडण्याची विद्या, तसेच ज्ञानशास्त्र, न्याय, राजकारण आणि इतर सद्गुणही शिकले.
वशिष्ठादायुपुत्रश्च शिष्यरूपेण भक्तिमान्। एवं स सर्वनिष्पन्नो नाहुषश्चातिसुंदरः
वसिष्ठांच्या शिष्यत्वाने आणि भक्तीने आयूचा मुलगा, नाहुष, सर्व प्रकारे सिद्ध झाला. तो फारच देखणा होता.
वशिष्ठस्य प्रसादाच्च चापबाणधरोभवत्
वसिष्ठांच्या कृपेने तो धनुष्यबाण धारण करणारा झाला.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे पंचोत्तरशततमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनकथेत, गुरुतीर्थाच्या माहात्म्यात, च्यवनाच्या चरित्रातील एकशेपाचवा अध्याय येथे संपला.
कुंजल उवाच- आयुभार्या महाभागा स्वर्भानोस्तनया सुतम् । अपश्यंती सुबालं तं देवोपममनौपमम्
कुंजल म्हणाला — आयूची पुण्यवती पत्नी, स्वर्भानूची कन्या, तिने आपल्या देवतुल्य, अनुपम अशा लहान मुलाला पाहिले.