वारुण्या मत्त धर्मात्मा स्त्रीवृन्दैश्च समावृतः। अङ्के युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्
वरुणीच्या मद्याने मत्त झालेला तो धर्मात्मा स्त्रियांच्या समूहाने वेढलेला होता. त्याच्या मांडीवर सर्व स्त्रियांमध्ये सुंदर अशी युवती होती.
गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम्। विना यज्ञोपवीतेन महायोगीश्वरोत्तमः
तो ब्राह्मण गात होता, नाचत होता आणि पुष्कळ मद्य पित होता, यज्ञोपवीत न घालता, तरीही तो महान योगीश्वर होता.
पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिच्छदैः । चंदनागुरुदिग्धांगो राजमानो मुनीश्वरः
तो ऋषी दिव्य पुष्पमाळा, मोत्यांच्या हारांनी आणि दागिन्यांनी सजला होता. चंदन आणि अगर लावलेले त्याचे अंग तेजस्वी दिसत होते.
तस्याश्रमं नृपो गत्वा तं दृष्ट्वा द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः
राजा त्याच्या आश्रमात गेला आणि त्या श्रेष्ठ द्विजाला पाहून, डोक्याने नम्र दंडवत घालून आदराने नमस्कार केला.
अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा समालोक्य नृपोत्तमम्। आगतं पुरतो भक्त्या अथ ध्यानं समास्थितः
अत्रीचा धर्मात्मा पुत्र त्या उत्तम राजाला भक्तीने समोर आलेला पाहून ध्यानात मग्न झाला.
एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम। निश्चलं शान्तिमापन्नं मानसं भक्तितत्परम्
अशा प्रकारे त्या उत्तम राजाने शंभर वर्षे अचल शांतता मिळवली, त्याचे मन भक्तीमध्ये पूर्णपणे लीन झाले.
समाहूय उवाचेदं किमर्थं क्लिश्यसे नृप। ब्रह्माचारेण हीनोस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा
त्याने राजाला बोलावून विचारले — 'राजा, तू का त्रास सहन करतोस? माझ्यात ब्रह्मचर्य नाही, म्हणून मला कधीच ब्रह्मत्व मिळत नाही.'
सुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रियासक्तः सदैव हि । वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रूष ब्राह्मणम्
मी नेहमी मद्य आणि मांसाचा लोभी आहे, आणि स्त्रियांमध्ये आसक्त असतो. मला वर देण्याची शक्ती नाही — दुसऱ्या ब्राह्मणाची सेवा कर.
"आयुरुवाच- भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तमः। सर्वकामप्रदाता वै त्रैलोक्ये परमेश्वरः
आयु म्हणाला — भाग्यवान ब्राह्मणांमध्ये तुझ्यासारखा कोणीच नाही. तीनही लोकांत सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, सर्वोच्च देवता तूच आहेस.
अत्रिवंशे महाभाग गोविंदः परमेश्वरः। ब्राह्मणस्य स्वरूपेण भवान्वै गरुडध्वजः
अत्रिवंशातले भाग्यवान गोविंद, सर्वश्रेष्ठ देवता, गरुडध्वज, तूच ब्राह्मणाच्या रूपात प्रकट झाला आहेस.
नमोऽस्तु देवदेवेश नमोऽस्तु परमेश्वर। त्वामहं शरणं प्राप्तः शरणागतवत्सल
देवतांचा देव, परब्रह्म, तुला माझा नमस्कार असो. मी तुझ्या शरण आलो आहे, शरणागतांचा तू नेहमीच सांभाळ करणारा आहेस.
उद्धरस्व हृषीकेश मायां कृत्वा प्रतिष्ठसि । विश्वस्थानां प्रजानां तु विद्वांसंविश्वनायकम्
हृषीकेशा, तुझ्या मायेमुळे घेतलेल्या या रूपाने मला या संकटातून सोडव. तू या सृष्टीतील सर्व जीवांचा ज्ञानी स्वामी आहेस.
जानाम्यहं जगन्नाथं भवन्तं मधुसूदनम्। मामेव रक्ष गोविन्द विश्वरूप नमोस्तु ते
माझ्या मते तूच जगाचा स्वामी, मधुसूदन आहेस. गोविंदा, विश्वरूपा, मला वाचव. तुला माझा नमस्कार असो.
"कुञ्जल उवाच- गते बहुतिथे काले दत्तात्रेयो नृपोत्तमम्। उवाच मत्तरूपेण कुरुष्व वचनं मम
कुंजल म्हणाला — बरीच वर्षे गेल्यावर, दत्तात्रेयाने नृपश्रेष्ठाला, म्हणजे राजाला, मद्यधुंद रूप धारण करून सांगितले, 'माझे म्हणणे ऐक आणि तसेच कर.'
कपाले मे सुरां देहि पाचितं मांसभोजनम्। एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स चायुः पृथिवीपतिः
'माझ्यासाठी कवटीत मद्य आण आणि चांगले शिजवलेले मांस जेवायला दे.' हे ऐकून, राजा आयुने तसेच केले.
उत्सुकस्तु कपालेन सुरामाहृत्य वेगवान्। पलं सुपाचितं चैव च्छित्त्वा हस्तेन सत्वरम्
तो उत्सुकतेने पटकन कवटीत मद्य घेऊन आला आणि हाताने झटपट चांगले शिजवलेले मांस कापून दिले.
नृपेन्द्रः प्रददौ चापि दत्तात्रेयाय सत्तम। अथ प्रसन्नचेताः स संजातो मुनिपुङ्गवः
राजाने ते सर्व उत्तम दत्तात्रेयाला दिले. मग तो श्रेष्ठ ऋषी मनापासून प्रसन्न झाला.
दृष्ट्वा भक्तिं प्रभावं च गुरुशुश्रूषणं परम्। समुवाच नृपेन्द्रं तमायुं प्रणतमानसम्
त्याची भक्ती, सामर्थ्य आणि गुरूची सेवा पाहून, दत्तात्रेयाने नम्र मनाने उभ्या असलेल्या त्या आयु राजाला सांगितले.
वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं भुवि भूपते। सर्वमेव प्रदास्यामि यंयमिच्छसि साम्प्रतम्
'राजा, तुला शुभ होवो. पृथ्वीवर दुर्मिळ असलेला कोणताही वर माग. तुला हवे ते सर्व मी देईन.'
"राजोवाच- भवान्दाता वरं सत्यं कृपया मुनिसत्तम। पुत्रं देहि गुणोपेतं सर्वज्ञं गुणसंयुतम्
राजा म्हणाला — 'मुनिश्रेष्ठा, तूच खरा वर देणारा आहेस. तुझ्या कृपेने मला गुणांनी युक्त, सर्वज्ञ, आणि सद्गुणी असा पुत्र दे.'
देववीर्यं सुतेजं च अजेयं देवदानवैः। क्षत्रियै राक्षसैर्घोरैर्दानवैः किन्नरैस्तथा
'तो पुत्र दैवी तेजस्वी, प्रखर, देव-दानव, क्षत्रिय, भयंकर राक्षस, दानव आणि किन्नर यांच्यापासून अजिंक्य असावा.'
देवब्राह्मणसम्भक्तः प्रजापालो विशेषतः। यज्वा दानपतिः शूरः शरणागतवत्सलः
'तो देव आणि ब्राह्मणांचा भक्त, प्रजांचा रक्षण करणारा, यज्ञ करणारा, दानशूर, पराक्रमी आणि शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा असावा.'
दाता भोक्ता महात्मा च वेदशास्त्रेषु पण्डितः। धनुर्वेदेषु निपुणः शास्त्रेषु च परायणः
'तो दान करणारा, उपभोग घेणारा, महान आत्मा, वेद-शास्त्रांचा पंडित, धनुर्विद्येत निपुण आणि शास्त्रांमध्ये पारंगत असावा.'
अनाहतमतिर्धीरः संग्रामेष्वपराजितः। एवं गुणः सुरूपश्च यस्माद्वञ्शः प्रसूयते
'त्याची बुद्धी स्थिर, धीरगंभीर, युद्धात कधीही न हरणारा, असे सर्व गुण असलेला आणि देखणा, ज्याच्यापासून वंश वाढेल.'
देहि पुत्रं महाभाग ममवंशप्रधारकम्। यदि चापि वरो देयस्त्वया मे कृपया विभो
'हे महाभागा, माझा वंश चालवणारा असा पुत्र मला दे. तुझ्या कृपेने जर मला वर मिळणार असेल, तर तो दे.'
"दत्तात्रेय उवाच- एवमस्तु महाभाग तव पुत्रो भविष्यति। गृहे वंशकरः पुण्यः सर्वजीवदयाकरः
दत्तात्रेय म्हणाला — 'तसेच होईल, महाभागा. तुझ्या घरी पुण्यवान, सर्व जीवांवर दया करणारा, वंश वाढवणारा पुत्र जन्माला येईल.'
एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो वैष्णवांशेन संयुतः । राजा च सार्वभौमश्च इन्द्रतुल्यो नरेश्वरः
या गुणांनी युक्त, विष्णूच्या अंशाने संयुक्त, तो राजा सर्वांचा अधिपती झाला, आणि माणसांत इंद्रासारखा श्रेष्ठ झाला.
एवं खलु वरं दत्वा ददौ फलमनुत्तमम्। भूपमाह महायोगी सुभार्यायै प्रदीयताम्
असा वर दिल्यावर, त्याने अप्रतिम फळ दिले; त्या महायोग्याने राजाला सांगितले, 'हे तुझे उत्तम फळ तुझ्या सुभार्येला द्यावे.'
एवमुक्त्वा विसृज्यैव तमायुं प्रणतं पुरः। आशीर्भिरभिनन्द्यैव अन्तर्द्धानमधीयत
असे म्हणून, त्याने समोर नतमस्तक असलेल्या आयुला मुक्त केले; त्याला शुभाशीर्वाद देऊन, तो योगी तिथून अदृश्य झाला.
कुंजल उवाच- गते तस्मिन्महाभागे दत्तात्रेये महामुनौ । आजगाम महाराज आयुश्च स्वपुरं प्रति
कुंजल म्हणाला— त्या महान दत्तात्रेय ऋषी निघून गेल्यावर, हे राजन्, आयु आपल्या नगरात परतला.