कम्पन उवाच- अपहृत्य प्रियां तस्य आयोश्चापि समानय । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते
कंपन म्हणाला — त्याची प्रिय पत्नी आणि त्याचं आयुष्य दोन्ही हिरावून घे, तरीसुद्धा या उपायाने तुझा शत्रू संपणार नाही.
नो वा प्रपातयस्व त्वं गर्भं तस्याः प्रभीषणैः । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते
किंवा तिच्या गर्भाला भीती दाखवून टाकून दे, तरीदेखील या उपायाने तुझा शत्रू संपणार नाही.
जन्मकालं प्रतीक्षस्व नहुषस्य दुरात्मनः । अपहृत्य समानीय जहि त्वं पापचेतनम्
नहुष या दुष्टाचा जन्म होईपर्यंत थांब, मग त्याला पकडून आण आणि त्या पापीचं नाश कर.
एवं समंत्र्य तेनापि कंपनेन स दानवः । अभूत्स उद्यमोपेतो नहुषस्य प्रणाशने
अशा प्रकारे कंपनाशी चर्चा करून तो दानव नहुषाचा नाश करण्यासाठी कटिबद्ध झाला.
'विष्णुरुवाच- एलपुत्रो महाभाग आयुर्नाम क्षितीश्वरः। सार्वभौमः स धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः
विष्णू म्हणाले — एलाचा सुपुत्र, आयुष्य नावाचा राजा, फार भाग्यवान होता. तो सर्व भूमीचा अधिपती, धर्मनिष्ठ आणि सत्यव्रती होता.
इन्द्रोपेन्द्रसमो राजा तपसा यशसा बलैः। दानयज्ञैः सुपुण्यैश्च सत्येन नियमेन च
तो राजा तप, कीर्ती आणि बळाने इंद्रासारखा होता. दान, यज्ञ, पुण्य, सत्य आणि नियम यांत तो श्रेष्ठ होता.
एकच्छत्रेण वै राज्यं चक्रे भूपतिसत्तमः। पृथिव्यां सर्वधर्मज्ञः सोमवंशस्य भूषणम्
तो उत्तम राजा एकछत्री राज्य करीत होता, पृथ्वीवरील सर्व धर्म जाणणारा आणि सोमवंशाचा भूषण होता.
पुत्रं न विंदते राजा तेन दुःखी व्यजायत। चिंतयामास धर्मात्मा कथं मे जायते सुतः
त्या राजाला पुत्र झाला नाही, म्हणून तो दुःखी झाला. तो धर्मात्मा मनात विचार करू लागला — माझ्या पोटी पुत्र कसा जन्माला येईल?
इति चिन्तां समापेदे आयुश्च पृथिवीपतिः। पुत्रार्थं परमं यत्नमकरोत्सुसमाहितः
म्हणूनच पृथ्वीचा राजा आयुष्य पुत्रप्राप्तीसाठी मन लावून मोठा प्रयत्न करू लागला.
अत्रिपुत्रो महात्मा वै दत्तात्रेयो महामुनिः। क्रीडमानः स्त्रिया सार्द्धं मदिरारुणलोचनः
अत्रीचा सुपुत्र, दत्तात्रेय हा महान ऋषी, एका स्त्रीसोबत खेळत होता, त्याचे डोळे मद्यामुळे लाल झाले होते.
वारुण्या मत्त धर्मात्मा स्त्रीवृन्दैश्च समावृतः। अङ्के युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्
वरुणीच्या मद्याने मत्त झालेला तो धर्मात्मा स्त्रियांच्या समूहाने वेढलेला होता. त्याच्या मांडीवर सर्व स्त्रियांमध्ये सुंदर अशी युवती होती.
गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम्। विना यज्ञोपवीतेन महायोगीश्वरोत्तमः
तो ब्राह्मण गात होता, नाचत होता आणि पुष्कळ मद्य पित होता, यज्ञोपवीत न घालता, तरीही तो महान योगीश्वर होता.
पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिच्छदैः । चंदनागुरुदिग्धांगो राजमानो मुनीश्वरः
तो ऋषी दिव्य पुष्पमाळा, मोत्यांच्या हारांनी आणि दागिन्यांनी सजला होता. चंदन आणि अगर लावलेले त्याचे अंग तेजस्वी दिसत होते.
तस्याश्रमं नृपो गत्वा तं दृष्ट्वा द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः
राजा त्याच्या आश्रमात गेला आणि त्या श्रेष्ठ द्विजाला पाहून, डोक्याने नम्र दंडवत घालून आदराने नमस्कार केला.
अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा समालोक्य नृपोत्तमम्। आगतं पुरतो भक्त्या अथ ध्यानं समास्थितः
अत्रीचा धर्मात्मा पुत्र त्या उत्तम राजाला भक्तीने समोर आलेला पाहून ध्यानात मग्न झाला.
एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम। निश्चलं शान्तिमापन्नं मानसं भक्तितत्परम्
अशा प्रकारे त्या उत्तम राजाने शंभर वर्षे अचल शांतता मिळवली, त्याचे मन भक्तीमध्ये पूर्णपणे लीन झाले.
समाहूय उवाचेदं किमर्थं क्लिश्यसे नृप। ब्रह्माचारेण हीनोस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा
त्याने राजाला बोलावून विचारले — 'राजा, तू का त्रास सहन करतोस? माझ्यात ब्रह्मचर्य नाही, म्हणून मला कधीच ब्रह्मत्व मिळत नाही.'
सुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रियासक्तः सदैव हि । वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रूष ब्राह्मणम्
मी नेहमी मद्य आणि मांसाचा लोभी आहे, आणि स्त्रियांमध्ये आसक्त असतो. मला वर देण्याची शक्ती नाही — दुसऱ्या ब्राह्मणाची सेवा कर.
"आयुरुवाच- भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तमः। सर्वकामप्रदाता वै त्रैलोक्ये परमेश्वरः
आयु म्हणाला — भाग्यवान ब्राह्मणांमध्ये तुझ्यासारखा कोणीच नाही. तीनही लोकांत सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, सर्वोच्च देवता तूच आहेस.
अत्रिवंशे महाभाग गोविंदः परमेश्वरः। ब्राह्मणस्य स्वरूपेण भवान्वै गरुडध्वजः
अत्रिवंशातले भाग्यवान गोविंद, सर्वश्रेष्ठ देवता, गरुडध्वज, तूच ब्राह्मणाच्या रूपात प्रकट झाला आहेस.
नमोऽस्तु देवदेवेश नमोऽस्तु परमेश्वर। त्वामहं शरणं प्राप्तः शरणागतवत्सल
देवतांचा देव, परब्रह्म, तुला माझा नमस्कार असो. मी तुझ्या शरण आलो आहे, शरणागतांचा तू नेहमीच सांभाळ करणारा आहेस.
उद्धरस्व हृषीकेश मायां कृत्वा प्रतिष्ठसि । विश्वस्थानां प्रजानां तु विद्वांसंविश्वनायकम्
हृषीकेशा, तुझ्या मायेमुळे घेतलेल्या या रूपाने मला या संकटातून सोडव. तू या सृष्टीतील सर्व जीवांचा ज्ञानी स्वामी आहेस.
जानाम्यहं जगन्नाथं भवन्तं मधुसूदनम्। मामेव रक्ष गोविन्द विश्वरूप नमोस्तु ते
माझ्या मते तूच जगाचा स्वामी, मधुसूदन आहेस. गोविंदा, विश्वरूपा, मला वाचव. तुला माझा नमस्कार असो.
"कुञ्जल उवाच- गते बहुतिथे काले दत्तात्रेयो नृपोत्तमम्। उवाच मत्तरूपेण कुरुष्व वचनं मम
कुंजल म्हणाला — बरीच वर्षे गेल्यावर, दत्तात्रेयाने नृपश्रेष्ठाला, म्हणजे राजाला, मद्यधुंद रूप धारण करून सांगितले, 'माझे म्हणणे ऐक आणि तसेच कर.'
कपाले मे सुरां देहि पाचितं मांसभोजनम्। एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स चायुः पृथिवीपतिः
'माझ्यासाठी कवटीत मद्य आण आणि चांगले शिजवलेले मांस जेवायला दे.' हे ऐकून, राजा आयुने तसेच केले.
उत्सुकस्तु कपालेन सुरामाहृत्य वेगवान्। पलं सुपाचितं चैव च्छित्त्वा हस्तेन सत्वरम्
तो उत्सुकतेने पटकन कवटीत मद्य घेऊन आला आणि हाताने झटपट चांगले शिजवलेले मांस कापून दिले.
नृपेन्द्रः प्रददौ चापि दत्तात्रेयाय सत्तम। अथ प्रसन्नचेताः स संजातो मुनिपुङ्गवः
राजाने ते सर्व उत्तम दत्तात्रेयाला दिले. मग तो श्रेष्ठ ऋषी मनापासून प्रसन्न झाला.
दृष्ट्वा भक्तिं प्रभावं च गुरुशुश्रूषणं परम्। समुवाच नृपेन्द्रं तमायुं प्रणतमानसम्
त्याची भक्ती, सामर्थ्य आणि गुरूची सेवा पाहून, दत्तात्रेयाने नम्र मनाने उभ्या असलेल्या त्या आयु राजाला सांगितले.
वरं वरय भद्रं ते दुर्लभं भुवि भूपते। सर्वमेव प्रदास्यामि यंयमिच्छसि साम्प्रतम्
'राजा, तुला शुभ होवो. पृथ्वीवर दुर्मिळ असलेला कोणताही वर माग. तुला हवे ते सर्व मी देईन.'
"राजोवाच- भवान्दाता वरं सत्यं कृपया मुनिसत्तम। पुत्रं देहि गुणोपेतं सर्वज्ञं गुणसंयुतम्
राजा म्हणाला — 'मुनिश्रेष्ठा, तूच खरा वर देणारा आहेस. तुझ्या कृपेने मला गुणांनी युक्त, सर्वज्ञ, आणि सद्गुणी असा पुत्र दे.'