पूर्वमाचरितं घोरं पतिकामनया तपः। तव नाशार्थमिच्छंती चरिष्ये दारुणं पुनः
पूर्वी मी तुझ्या पतीच्या नाशासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती, आता तुझ्या विनाशासाठी पुन्हा तीच कठोर साधना करीन.
यदा त्वां निहतं दुष्टं नहुषेण महात्मना। निििििशितैर्वज्रसङ्काशैर्बाणैराशीविषोपमैः।९१ रणे निपतितं पाप मुक्तकेशं सलोहितम् । गतासुं च प्रपश्यामि तदा यास्याम्यहं पतिम्
जेव्हा मी पाहीन की, नहुष या महात्म्याने, वज्रासारख्या आणि सर्पविषासारख्या बाणांनी तुला रणांगणात ठार मारले आहे, तुझे केस विस्कटले आहेत, शरीर रक्ताने माखले आहे आणि तू प्राण सोडले आहेस — तेव्हा मी माझ्या पतीकडे जाईन.
एवं सुनियमं कृत्वा गंगातीरमनुत्तमम्। संस्थिता हुंडनाशाय निश्चला शिवनंदिनी
अशी ठाम प्रतिज्ञा करून, ती गंगेच्या उत्तम तीरावर हलली नाही, हुंडाच्या नाशासाठी स्थिर राहिली, आणि शिवभक्तीसह उभी राहिली.
वह्नेर्यथादीप्तिमती शिखोज्ज्वला तेजोभियुक्ता प्रदहेत्सुलोकान्। क्रोधेन दीप्ता विबुधेशपुत्री गङ्गातटे दुश्चरमाचरत्तपः
जशी तेजस्वी ज्वाळा संपूर्ण जग जाळू शकते, तशीच देवेंद्रकन्या क्रोधाने प्रज्वलित होऊन, गंगेच्या काठी कठोर तपश्चर्या करू लागली.
"कुञ्जल उवाच- एवमुक्ता महाभाग शिवस्य तनया गता । गङ्गांभसि ततः स्नात्वा स्वपुरे काञ्चनाह्वये
"कुंजल म्हणाला — अशी सांगितल्यावर, शिवाची कन्या गंगेच्या पाण्यात स्नान करून, आपल्या कांचन नावाच्या नगरीत परत गेली."
तपश्चचार तन्वङ्गी हुण्डस्य वधहेतवे । अशोकसुन्दरी बाला सत्येन च समन्विता
अशोकसुंदरी ही सत्यनिष्ठ, सुंदर आणि सडपातळ बालिका, हुंडाच्या वधासाठी कठोर तपश्चर्या करू लागली.
हुण्डोपि दुःखितोभूतः शापदग्धेन चेतसा। चिंतयामास सन्तप्त अतीव वचनानलैः
हुंडाही शापामुळे दुःखी झाला, तिच्या जळजळीत शब्दांनी त्याचे मन संतप्त झाले आणि तो मनात विचार करू लागला.
समाहूय अमात्यं तं कम्पनाख्यमथाब्रवीत् । समाचष्ट स वृत्तान्तं तस्याः शापोद्भवं महत्
त्याने आपल्या 'कंपन' नावाच्या मंत्र्याला बोलावून, तिला मिळालेल्या शापाची सगळी हकीकत सांगितली.
शप्तोस्म्यशोकसुंदर्या शिवस्यापि सुकन्यया। नहुषस्यापि मे भर्त्तुस्त्वं तु हस्तान्मरिष्यसि
"मला अशोकसुंदरीने, शिवाच्या सद्गुणी कन्येने, आणि माझ्या पती नहुषाने शाप दिला आहे; तू त्याच्या हातून मरणार आहेस."
नैव जातस्त्वसौ गर्भ आयोर्भार्या च गुर्विणी। यथा सत्याद्व्यलीकस्तु तस्याः शापस्तथा कुरु
तो अजून जन्मलेला नाही, आणि आयुची पत्नी गर्भवती आहे; जसा शाप सत्याने दिला गेला, तसाच तो पूर्ण होईल.
कम्पन उवाच- अपहृत्य प्रियां तस्य आयोश्चापि समानय । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते
कंपन म्हणाला — त्याची प्रिय पत्नी आणि त्याचं आयुष्य दोन्ही हिरावून घे, तरीसुद्धा या उपायाने तुझा शत्रू संपणार नाही.
नो वा प्रपातयस्व त्वं गर्भं तस्याः प्रभीषणैः । अनेनापि प्रकारेण तव शत्रुर्न जायते
किंवा तिच्या गर्भाला भीती दाखवून टाकून दे, तरीदेखील या उपायाने तुझा शत्रू संपणार नाही.
जन्मकालं प्रतीक्षस्व नहुषस्य दुरात्मनः । अपहृत्य समानीय जहि त्वं पापचेतनम्
नहुष या दुष्टाचा जन्म होईपर्यंत थांब, मग त्याला पकडून आण आणि त्या पापीचं नाश कर.
एवं समंत्र्य तेनापि कंपनेन स दानवः । अभूत्स उद्यमोपेतो नहुषस्य प्रणाशने
अशा प्रकारे कंपनाशी चर्चा करून तो दानव नहुषाचा नाश करण्यासाठी कटिबद्ध झाला.
'विष्णुरुवाच- एलपुत्रो महाभाग आयुर्नाम क्षितीश्वरः। सार्वभौमः स धर्मात्मा सत्यव्रतपरायणः
विष्णू म्हणाले — एलाचा सुपुत्र, आयुष्य नावाचा राजा, फार भाग्यवान होता. तो सर्व भूमीचा अधिपती, धर्मनिष्ठ आणि सत्यव्रती होता.
इन्द्रोपेन्द्रसमो राजा तपसा यशसा बलैः। दानयज्ञैः सुपुण्यैश्च सत्येन नियमेन च
तो राजा तप, कीर्ती आणि बळाने इंद्रासारखा होता. दान, यज्ञ, पुण्य, सत्य आणि नियम यांत तो श्रेष्ठ होता.
एकच्छत्रेण वै राज्यं चक्रे भूपतिसत्तमः। पृथिव्यां सर्वधर्मज्ञः सोमवंशस्य भूषणम्
तो उत्तम राजा एकछत्री राज्य करीत होता, पृथ्वीवरील सर्व धर्म जाणणारा आणि सोमवंशाचा भूषण होता.
पुत्रं न विंदते राजा तेन दुःखी व्यजायत। चिंतयामास धर्मात्मा कथं मे जायते सुतः
त्या राजाला पुत्र झाला नाही, म्हणून तो दुःखी झाला. तो धर्मात्मा मनात विचार करू लागला — माझ्या पोटी पुत्र कसा जन्माला येईल?
इति चिन्तां समापेदे आयुश्च पृथिवीपतिः। पुत्रार्थं परमं यत्नमकरोत्सुसमाहितः
म्हणूनच पृथ्वीचा राजा आयुष्य पुत्रप्राप्तीसाठी मन लावून मोठा प्रयत्न करू लागला.
अत्रिपुत्रो महात्मा वै दत्तात्रेयो महामुनिः। क्रीडमानः स्त्रिया सार्द्धं मदिरारुणलोचनः
अत्रीचा सुपुत्र, दत्तात्रेय हा महान ऋषी, एका स्त्रीसोबत खेळत होता, त्याचे डोळे मद्यामुळे लाल झाले होते.
वारुण्या मत्त धर्मात्मा स्त्रीवृन्दैश्च समावृतः। अङ्के युवतिमाधाय सर्वयोषिद्वरां शुभाम्
वरुणीच्या मद्याने मत्त झालेला तो धर्मात्मा स्त्रियांच्या समूहाने वेढलेला होता. त्याच्या मांडीवर सर्व स्त्रियांमध्ये सुंदर अशी युवती होती.
गायते नृत्यते विप्रः सुरां च पिबते भृशम्। विना यज्ञोपवीतेन महायोगीश्वरोत्तमः
तो ब्राह्मण गात होता, नाचत होता आणि पुष्कळ मद्य पित होता, यज्ञोपवीत न घालता, तरीही तो महान योगीश्वर होता.
पुष्पमालाभिर्दिव्याभिर्मुक्ताहारपरिच्छदैः । चंदनागुरुदिग्धांगो राजमानो मुनीश्वरः
तो ऋषी दिव्य पुष्पमाळा, मोत्यांच्या हारांनी आणि दागिन्यांनी सजला होता. चंदन आणि अगर लावलेले त्याचे अंग तेजस्वी दिसत होते.
तस्याश्रमं नृपो गत्वा तं दृष्ट्वा द्विजसत्तमम् । प्रणाममकरोन्मूर्ध्ना दण्डवत्सुसमाहितः
राजा त्याच्या आश्रमात गेला आणि त्या श्रेष्ठ द्विजाला पाहून, डोक्याने नम्र दंडवत घालून आदराने नमस्कार केला.
अत्रिपुत्रः स धर्मात्मा समालोक्य नृपोत्तमम्। आगतं पुरतो भक्त्या अथ ध्यानं समास्थितः
अत्रीचा धर्मात्मा पुत्र त्या उत्तम राजाला भक्तीने समोर आलेला पाहून ध्यानात मग्न झाला.
एवं वर्षशतं प्राप्तं तस्य भूपस्य सत्तम। निश्चलं शान्तिमापन्नं मानसं भक्तितत्परम्
अशा प्रकारे त्या उत्तम राजाने शंभर वर्षे अचल शांतता मिळवली, त्याचे मन भक्तीमध्ये पूर्णपणे लीन झाले.
समाहूय उवाचेदं किमर्थं क्लिश्यसे नृप। ब्रह्माचारेण हीनोस्मि ब्रह्मत्वं नास्ति मे कदा
त्याने राजाला बोलावून विचारले — 'राजा, तू का त्रास सहन करतोस? माझ्यात ब्रह्मचर्य नाही, म्हणून मला कधीच ब्रह्मत्व मिळत नाही.'
सुरामांसप्रलुब्धोऽस्मि स्त्रियासक्तः सदैव हि । वरदाने न मे शक्तिरन्यं शुश्रूष ब्राह्मणम्
मी नेहमी मद्य आणि मांसाचा लोभी आहे, आणि स्त्रियांमध्ये आसक्त असतो. मला वर देण्याची शक्ती नाही — दुसऱ्या ब्राह्मणाची सेवा कर.
"आयुरुवाच- भवादृशो महाभाग नास्ति ब्राह्मणसत्तमः। सर्वकामप्रदाता वै त्रैलोक्ये परमेश्वरः
आयु म्हणाला — भाग्यवान ब्राह्मणांमध्ये तुझ्यासारखा कोणीच नाही. तीनही लोकांत सर्व इच्छा पूर्ण करणारा, सर्वोच्च देवता तूच आहेस.
अत्रिवंशे महाभाग गोविंदः परमेश्वरः। ब्राह्मणस्य स्वरूपेण भवान्वै गरुडध्वजः
अत्रिवंशातले भाग्यवान गोविंद, सर्वश्रेष्ठ देवता, गरुडध्वज, तूच ब्राह्मणाच्या रूपात प्रकट झाला आहेस.