आदित्यतेजः समतेजसां गणैः प्रभाति वै रश्मिभिर्जातरूपः। पुष्पैः फलैः कामगुणोपपन्नः कल्पद्रुमो नंदनकाननेपि
नंदनवनातील कल्पवृक्ष सूर्याच्या तेजासारख्या किरणांनी, सोनेरी प्रकाशाने, सुंदर फुलांनी, फळांनी आणि मनासारख्या गुणांनी सजलेला आहे. तिथे तेजस्वी देवांच्या समूहात तो झाड उजळून निघतो.
एवंविधं पादपराजमेव संवीक्ष्य देवी च शिवं बभाषे। अस्याभिधानं कथयस्व नाथ सर्वस्य पुण्यस्य नगस्य पुण्यम्
असं सुंदर झाड पाहून देवीने शंकराला विचारलं, 'नाथा, या झाडाचं नाव काय आणि या पवित्र पर्वताचं पुण्य काय ते मला सांग.'
तेजस्विनां सूर्यवरः समंतात्स देव देवीं च शिवो बभाषे । शिव उवाच- अस्य प्रतिष्ठा महती शुभाख्या देवेषु मुख्यो मधुसूदनश्च
तेजस्वी देवांच्या वेढ्यात, सूर्यसमान तेज असलेले शंकर देवीला म्हणाले — 'या झाडाची स्थापना फार मोठी आणि शुभ आहे. देवांमध्ये मधुसूदन श्रेष्ठ आहे.'
नदीषु मुख्या सुरनिम्नगापि विसृष्टिकर्त्तापि यथैव धाता । सुखावहानां च यथा सुचंद्रो भूतेषु मुख्या च यथैव पृथ्वी
जसं नद्यांमध्ये ती दिव्य नदी श्रेष्ठ आहे, सृष्टीकर्त्यांमध्ये धाता श्रेष्ठ आहे, सुख देणाऱ्यांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व प्राण्यांमध्ये पृथ्वी श्रेष्ठ आहे.
नगेंद्रराजो हि यथा नगानां जलाशयेष्वेव यथा समुद्रः । महौषधीनामिव देवि चान्नं महीधराणां हिमवान्यथैव
जसं पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे, जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे, मोठ्या औषधींमध्ये अन्न श्रेष्ठ आहे, तसंच देवी, पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे.
विद्यासु मध्ये च यथात्मविद्या लोकेषु सर्वेषु यथा नरेंद्रः। तथैव मुख्यस्तरुराज एष सर्वातिथिर्देवपतेः प्रियोयम्
जसं सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्या श्रेष्ठ आहे, लोकांमध्ये राजा श्रेष्ठ आहे, तसंच हा वृक्षराज सर्वात श्रेष्ठ आहे आणि देवाधिदेवांचा प्रिय अतिथी आहे.
श्रीपार्वत्युवाच- गुणान्नु शंभो मम कीर्त्तयस्व वृक्षाधिपस्यास्य शुभान्सुपुण्यान् । आकर्ण्य देवो वचनं बभाषे देव्यास्तु सर्वं सुतरोर्हि तस्य
श्रीपार्वती म्हणाली — 'शंभो, या वृक्षराजाचे शुभ आणि पुण्यदायक गुण मला सांग.' देवीच्या या वचनावर शंकर म्हणाले — 'या झाडात सर्व गुण आहेत.'
यं यं कल्पयंति सुपुण्यदेवा देवोपमा देववराश्च कांते । तं तं हि तेभ्यः प्रददाति वृक्षः कल्पद्रुमो नाम वरिष्ठ एषः
हे सुंदरिनी, जे जे पुण्यवान देव, देवतुल्य किंवा श्रेष्ठ देव काही इच्छा करतात, ते सर्व या श्रेष्ठ कल्पवृक्षाने त्यांना दिलं जातं.
अस्माच्च सर्वे प्रभवंति पुण्या दुःप्राप्यमत्रैव तपोधिकास्ते। जीवाधिकं रत्नमयं सुदिव्यं देवास्तु भुंजंति महाप्रधानाः
या वृक्षापासून सर्व पुण्य गोष्टी निर्माण होतात, ज्या मिळवणं कठीण आहे आणि तपस्येपेक्षा श्रेष्ठ आहेत. मुख्य देवता इथे दिव्य, रत्नमय आणि जीवनदायी संपत्तीचा उपभोग घेतात.
शुश्राव देवी वचनं शिवस्य आश्चर्यभूतं मनसा विचिंत्य । तस्यानुमत्या परिकल्पितं च स्त्रीरत्नमेकं सुगुणं सुरूपम्
देवीने शंकराचं अद्भुत वचन ऐकलं आणि मनात विचार केला. तिच्या संमतीने, एक गुणी, सुंदर, स्त्रीरत्नाची निर्मिती झाली.
सर्वांगरूपां सगुणां सुरूपां तस्मात्सुवृक्षाद्गिरिजा प्रलेभे। विश्वस्य मोहाय यथोपविष्टा साहाय्यरूपा मकरध्वजस्य
गिरिजेला त्या सुंदर वृक्षापासून सर्वांगसुंदर, गुणी आणि आकर्षक स्त्री मिळाली. ती जगाच्या मोहासाठी, मकरध्वजाच्या सहाय्यासाठी बसवली गेली.
क्रीडानिधानं सुखसिद्धिरूपं सर्वोपपन्ना कमलायताक्षी । पद्मानना पद्मकरा सुपद्मा चामीकरस्यापि यथा सुमूर्तिः
कमलासारख्या डोळ्यांची ती, खेळाचा खजिना, सुख आणि सिद्धीचे मूर्तिमंत रूप, सर्व गुणांनी युक्त, कमलासारखा चेहरा, कमलासारखे हात आणि सोन्यासारखी सुंदर काया असलेली आहे.
प्रभासु तद्वद्विमला सुतेजा लीला सुतेजाश्च सुकुंचितास्ते । प्रलंबकेशाः परिसूक्ष्मबद्धाः पुष्पैः सुगंधैः परिलेपिताश्च
तिचं तेज निर्मळ आणि उजळ आहे, तिची लीलाही तेजस्वी आहे. तिचे केस मऊ, वळलेले, लांब आणि सूक्ष्मपणे गुंफलेले, सुगंधी फुलांनी सजलेले आहेत.
प्रबद्धकुंता दृढकेशबंधैर्विभाति सा रूपवरेण बाला। सीमंतमार्गे च मुक्ताफलानां माला विभात्येव यथा तरूणाम्
तिचे केस घट्ट वेण्या करून बांधलेले आहेत. ती सुंदरतेने तळपत आहे. तिच्या सिमंतावर मोत्यांची माळ शोभून दिसते, जशी झाडांना माळ शोभते.
सीमंतमूले तिलकं सुदेव्या यथोदितो दैत्यगुरुः सतेजाः । भालेषु पद्मे मृगनाभिपद्म समुत्थतेजः प्रकरैर्विभाति
सुदेवीच्या कपाळाच्या मुळाशी असलेला टिळा, जसा सांगितला आहे तसा, दैत्यगुरूच्या तेजासारखा झळाळतो; तिच्या कपाळावर कस्तुरीचा सुगंध आणि कमळाच्या तेजाचे गटगट उमटले आहेत.
सीमंतमूले तिलकस्य तेजः प्रकाशयेद्रूपश्रियं सुलोके । केशेषु मुक्ताफलके च भाले तस्याः सुशोभां विकरोति नित्यम्
केसांच्या मुळाशी असलेल्या टिळ्याचे तेज तिच्या रूपाची आणि सौंदर्याची शोभा स्वर्गात दाखवते; तिच्या केसांमध्ये, मोत्यांमध्ये आणि कपाळावर हे तेज नेहमीच तिच्या देखणेपणात भर घालते.
यथा सुचंद्रः परिभाति भासा सा रम्यचेष्टेव विभाति तद्वत्। संपूर्णचंद्रोपि यथा विभाति ज्योत्स्नावितानेन हिमांशुजालः
जसा सुंदर चंद्र आपल्या प्रकाशाने झळकतो, तशीच ती रम्य हालचालींमध्ये उजळून दिसते; जसा पूर्ण चंद्र चांदण्याच्या आवरणात झगमगतो, तशीच तिची कांतीही चमकते.
तस्यास्तु वक्त्रं परिभाति तद्वच्छोभाकरं विश्वविशारदं च। हिमांशुरेवापि कलंकयुक्तः संक्षीयते नित्यकलाविहीनः
तिचे मुखसुद्धा तसंच तेजस्वी आहे, जगाला सौंदर्य आणि ज्ञान देणारे; जरी चंद्राला डाग असले आणि तो अपूर्ण असला, तरी त्याचा तेज कमी होते, पण तिचा उजेड मात्र नेहमी पूर्ण असतो.
संपूर्णमस्त्येव सदैव हृष्टं तस्यास्तु वक्त्रं परिनिष्कलंकम् । गंधं विकाशं कमले स्वकीयं ततः समालोक्य सुखं न लेभे
तिचे मुख नेहमीच पूर्ण आणि आनंदी असते, त्यावर कुठलाही डाग नाही; स्वतःच्या कमळाचा सुगंध आणि फुललेपण पाहूनही तिला समाधान मिळत नाही.
पद्मानना सर्वगुणोपपन्ना मदीयभावैःपरिनिर्मितेयम्। गंधं स्वकीयं तु विपश्य पद्मं तस्या मुखाद्वाति जगत्समीरः
जिचे मुख कमळासारखे आहे आणि जिच्यात सर्व गुण आहेत, ती माझ्या भावना आणि इच्छांनी घडवली आहे; तिच्या तोंडातून येणारा सुगंध जगाच्या वाऱ्याने कमळापर्यंत पोहोचतो, हे तू पाहा.
लज्जाभियुक्तः सहसा बभूव जलं समाश्रित्य सदैव तिष्ठति । कतिमतिनियतबुद्ध्यासौ धियो वदंति सुमदननृपतेः कोशं समुद्र कलाभिः
लाजेने ती अचानक पाण्याजवळ राहू लागली; ज्यांची बुद्धी तीक्ष्ण आणि संयमित आहे, ते म्हणतात की मदनराजाचा खजिना म्हणजे समुद्रातील कलांचे संचित आहे.
सुवरदशनरत्नैर्हास्यलीलाभियुक्ता अरुणअधरबिंबंशोभमानस्तु आस्यः
तिच्या तोंडात चमकणारे सुंदर दात आणि हसण्याच्या लीलांनी तिच्या अरुणाधरांची शोभा अधिकच खुलते; तिचे ओठ पिकलेल्या फळासारखे लाल दिसतात.
सुभ्रूः सुनासिका तस्याः सुकर्णौ रत्नभूषितौ । हेमकांतिसमोपेतौ कपोलौ दीप्तिसंयुतौ
तिच्या भुवया सुंदर आहेत, नाक देखणं आहे, कान नीटस आणि रत्नांनी सजलेले आहेत; तिचे गाल सोन्याच्या कांतीने उजळलेले आणि तेजस्वी आहेत.
रेखात्रयं प्रशोभेत ग्रीवायां परिसंस्थितम् । सौभाग्यशीलशृंगारैस्तिस्रो रेखा इहैव हि
तिच्या गळ्यावर तीन रेषा सुंदरपणे मांडलेल्या आहेत; या तीन रेषा सौभाग्य, स्वभाव आणि प्रेमाच्या चिन्हांसारख्या आहेत.
सुस्तनौ कठिनौ पीनौ वर्तुलाकारसन्निभौ । तस्याः कंदर्पकलशावभिषेकाय कल्पितौ
तिची स्तन सुंदर, घट्ट, उन्नत आणि गोलाकार आहेत; ते कामदेवाच्या कलशाच्या अभिषेकासाठी घडवलेले आहेत.
अंसावतीव शोभेते सुसमौ मानसान्वितौ। सुभुजौ वर्तुलौ श्लक्ष्णौ सुवर्णौ लक्षणान्वितौ
तिचे खांदे फारच शोभिवंत, सम आणि आकर्षक आहेत; तिचे हात गोल, गुळगुळीत, सोन्यासारखे आणि शुभ चिन्हांनी युक्त आहेत.
सुसमौ करपद्मौ तु पद्मवर्णौ सुशीतलौ । दिव्यलक्षणसंपन्नौ पद्मस्वस्तिकसंयुतौ
तिचे हात कमळाच्या रंगाचे, थंडगार आणि सुंदर आकाराचे आहेत; त्यावर दिव्य चिन्हे असून कमळ आणि स्वस्तिक यांच्या खूणा आहेत.
सरलाः पद्मसंयुक्ता अंगुल्यस्तु नखान्विताः। नखानि च सुतीक्ष्णानि जलबिंदुनिभानि च
तिच्या बोटा सरळ, कमळासारख्या आणि नखांनी सुशोभित आहेत; तिची नखे खूपच तीक्ष्ण आणि पाण्याच्या थेंबांसारखी चमकदार आहेत.
पद्मगर्भप्रतीकाशो वर्णस्तदंगसंभवः । पद्मगंधा च सर्वांगे पद्मेव भाति भामिनी
तिच्या अंगावरून उमटणारा रंग कमळाच्या गर्भासारखा आहे; तिच्या संपूर्ण देहात कमळाचा सुगंध दरवळतो, आणि ती तेजस्वी कमळासारखी भासते.
सर्वलक्षणसंपन्ना नगकन्या सुशोभना। रक्तोत्पलनिभौ पादौ सुश्लक्ष्णौ चातिशोभनौ
सर्व शुभ चिन्हांनी युक्त, ती पर्वतराजाची कन्या फारच सुंदर आहे; तिचे पाय लाल कमळासारखे, गुळगुळीत आणि अत्यंत आकर्षक आहेत.