कल्पद्रुमैर्महापुण्यैः शोभितं नंदनं वनम् । नानापक्षिनिनादैश्च संकुलं मधुरस्वरैः
महापुण्यवान कल्पवृक्षांनी नंदनवन शोभून गेले होते आणि विविध पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी तेथे गजबजले होते.
कोकिलानां रुतैः पुण्यैरुद्घुष्टं मधुकारिभिः । मकरंदविलुब्धानां पक्षिणां रुतनादितम्
कोकिळांच्या पवित्र कुजनाने, मधमाशांच्या गुंजारवाने आणि मधाने मत्त झालेल्या पक्ष्यांच्या आवाजांनी ते वन भरून गेले होते.
नानवृक्षैः समाकीर्णं नानामृगगणायुतम् । वृक्षेभ्यो विविधैः पुष्पैस्सौगंधैः पतितैर्भुवि
अनेक प्रकारच्या झाडांनी, विविध प्राण्यांच्या समूहांनी तेथे गर्दी झाली होती आणि जमिनीवर विविध सुगंधी फुलांची उधळण झाली होती.
सा च भू राजते पुत्र पूजिते वसुगंधिभिः । तत्र वाप्यो महापुण्याः पद्मसौगंधनिर्मलाः
ती भूमी, पुत्रा, सुगंधी औषधींनी पूजित, तेजाने झळकत होती; तेथे कमळाच्या सुगंधाने शुद्ध झालेली पुण्यवान तळी होत्या.
तोयैस्ताः पूरिताः पुत्र हंसकारंडसेविताः। तडागैः सागरप्रख्यैस्तोयसौगंधपूजितैः
त्या तळी, पुत्रा, पाण्याने भरलेल्या, हंस आणि कारंडकांनी वावरलेल्या, समुद्रासारख्या मोठ्या जलाशयांनी आणि पाण्याच्या सुगंधाने पूजित अशा होत्या.
नंदनं भाति सर्वत्र गणैरप्सरसां महत्। विमानैः कलशैः शुभ्रैर्हेमदंडैः सुशोभनैः
सर्वत्र नंदनवन तेजाने उजळून निघाले होते, अप्सरांच्या मोठ्या समूहांनी, शुभ्र आणि सोन्याच्या सुंदर खांबांनी सजवलेल्या विमानांनी तेथे शोभा आली होती.
नंदनो वनराजस्तु प्रासादैस्तु सुधान्वितैः। यत्र तत्र प्रभात्येव किन्नराणां महागणैः
नंदनवन सुंदर राजवाड्यांनी सजलेलं आहे. तिथे कधीही, कुठेही मोठ्या किन्नरांच्या समूहांनी ते उजळून निघतं.
गंधर्वैरप्सरोभिश्च सुरूपाभिर्द्विजोत्तम । देवतानां विनोदैश्च मुनिवृंदैः सुयोगिभिः
हे द्विजश्रेष्ठा, तिथे सुंदर रूपाच्या गंधर्व, अप्सरा, देवतांचे खेळ, आणि श्रेष्ठ योगी, ऋषी यांच्या संगतीने ते वन प्रकाशमान होतं.
सर्वत्र शुशुभे पुण्यसंस्थानं नंदनस्य च
नंदनवनाचं हे पुण्यस्थान सर्वत्र शुभ्र आणि तेजस्वी दिसतं.
एवं समालोक्य महानुभावो भवः सुदेव्यासहितो महात्मा। श्रीनंदनं पुण्यवतां निवासं सुखाकरं शांतिगुणोपपन्नम्
हे सर्व पाहून, सुदेवीसोबत असलेले महानुभाव, महात्मा भव, पुण्यवानांचं निवासस्थान असलेलं, सुख देणारं, शांततेनं भरलेलं श्रीनंदनवन पाहिलं.
आदित्यतेजः समतेजसां गणैः प्रभाति वै रश्मिभिर्जातरूपः। पुष्पैः फलैः कामगुणोपपन्नः कल्पद्रुमो नंदनकाननेपि
नंदनवनातील कल्पवृक्ष सूर्याच्या तेजासारख्या किरणांनी, सोनेरी प्रकाशाने, सुंदर फुलांनी, फळांनी आणि मनासारख्या गुणांनी सजलेला आहे. तिथे तेजस्वी देवांच्या समूहात तो झाड उजळून निघतो.
एवंविधं पादपराजमेव संवीक्ष्य देवी च शिवं बभाषे। अस्याभिधानं कथयस्व नाथ सर्वस्य पुण्यस्य नगस्य पुण्यम्
असं सुंदर झाड पाहून देवीने शंकराला विचारलं, 'नाथा, या झाडाचं नाव काय आणि या पवित्र पर्वताचं पुण्य काय ते मला सांग.'
तेजस्विनां सूर्यवरः समंतात्स देव देवीं च शिवो बभाषे । शिव उवाच- अस्य प्रतिष्ठा महती शुभाख्या देवेषु मुख्यो मधुसूदनश्च
तेजस्वी देवांच्या वेढ्यात, सूर्यसमान तेज असलेले शंकर देवीला म्हणाले — 'या झाडाची स्थापना फार मोठी आणि शुभ आहे. देवांमध्ये मधुसूदन श्रेष्ठ आहे.'
नदीषु मुख्या सुरनिम्नगापि विसृष्टिकर्त्तापि यथैव धाता । सुखावहानां च यथा सुचंद्रो भूतेषु मुख्या च यथैव पृथ्वी
जसं नद्यांमध्ये ती दिव्य नदी श्रेष्ठ आहे, सृष्टीकर्त्यांमध्ये धाता श्रेष्ठ आहे, सुख देणाऱ्यांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व प्राण्यांमध्ये पृथ्वी श्रेष्ठ आहे.
नगेंद्रराजो हि यथा नगानां जलाशयेष्वेव यथा समुद्रः । महौषधीनामिव देवि चान्नं महीधराणां हिमवान्यथैव
जसं पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे, जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे, मोठ्या औषधींमध्ये अन्न श्रेष्ठ आहे, तसंच देवी, पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे.
विद्यासु मध्ये च यथात्मविद्या लोकेषु सर्वेषु यथा नरेंद्रः। तथैव मुख्यस्तरुराज एष सर्वातिथिर्देवपतेः प्रियोयम्
जसं सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्या श्रेष्ठ आहे, लोकांमध्ये राजा श्रेष्ठ आहे, तसंच हा वृक्षराज सर्वात श्रेष्ठ आहे आणि देवाधिदेवांचा प्रिय अतिथी आहे.
श्रीपार्वत्युवाच- गुणान्नु शंभो मम कीर्त्तयस्व वृक्षाधिपस्यास्य शुभान्सुपुण्यान् । आकर्ण्य देवो वचनं बभाषे देव्यास्तु सर्वं सुतरोर्हि तस्य
श्रीपार्वती म्हणाली — 'शंभो, या वृक्षराजाचे शुभ आणि पुण्यदायक गुण मला सांग.' देवीच्या या वचनावर शंकर म्हणाले — 'या झाडात सर्व गुण आहेत.'
यं यं कल्पयंति सुपुण्यदेवा देवोपमा देववराश्च कांते । तं तं हि तेभ्यः प्रददाति वृक्षः कल्पद्रुमो नाम वरिष्ठ एषः
हे सुंदरिनी, जे जे पुण्यवान देव, देवतुल्य किंवा श्रेष्ठ देव काही इच्छा करतात, ते सर्व या श्रेष्ठ कल्पवृक्षाने त्यांना दिलं जातं.
अस्माच्च सर्वे प्रभवंति पुण्या दुःप्राप्यमत्रैव तपोधिकास्ते। जीवाधिकं रत्नमयं सुदिव्यं देवास्तु भुंजंति महाप्रधानाः
या वृक्षापासून सर्व पुण्य गोष्टी निर्माण होतात, ज्या मिळवणं कठीण आहे आणि तपस्येपेक्षा श्रेष्ठ आहेत. मुख्य देवता इथे दिव्य, रत्नमय आणि जीवनदायी संपत्तीचा उपभोग घेतात.
शुश्राव देवी वचनं शिवस्य आश्चर्यभूतं मनसा विचिंत्य । तस्यानुमत्या परिकल्पितं च स्त्रीरत्नमेकं सुगुणं सुरूपम्
देवीने शंकराचं अद्भुत वचन ऐकलं आणि मनात विचार केला. तिच्या संमतीने, एक गुणी, सुंदर, स्त्रीरत्नाची निर्मिती झाली.
सर्वांगरूपां सगुणां सुरूपां तस्मात्सुवृक्षाद्गिरिजा प्रलेभे। विश्वस्य मोहाय यथोपविष्टा साहाय्यरूपा मकरध्वजस्य
गिरिजेला त्या सुंदर वृक्षापासून सर्वांगसुंदर, गुणी आणि आकर्षक स्त्री मिळाली. ती जगाच्या मोहासाठी, मकरध्वजाच्या सहाय्यासाठी बसवली गेली.
क्रीडानिधानं सुखसिद्धिरूपं सर्वोपपन्ना कमलायताक्षी । पद्मानना पद्मकरा सुपद्मा चामीकरस्यापि यथा सुमूर्तिः
कमलासारख्या डोळ्यांची ती, खेळाचा खजिना, सुख आणि सिद्धीचे मूर्तिमंत रूप, सर्व गुणांनी युक्त, कमलासारखा चेहरा, कमलासारखे हात आणि सोन्यासारखी सुंदर काया असलेली आहे.
प्रभासु तद्वद्विमला सुतेजा लीला सुतेजाश्च सुकुंचितास्ते । प्रलंबकेशाः परिसूक्ष्मबद्धाः पुष्पैः सुगंधैः परिलेपिताश्च
तिचं तेज निर्मळ आणि उजळ आहे, तिची लीलाही तेजस्वी आहे. तिचे केस मऊ, वळलेले, लांब आणि सूक्ष्मपणे गुंफलेले, सुगंधी फुलांनी सजलेले आहेत.
प्रबद्धकुंता दृढकेशबंधैर्विभाति सा रूपवरेण बाला। सीमंतमार्गे च मुक्ताफलानां माला विभात्येव यथा तरूणाम्
तिचे केस घट्ट वेण्या करून बांधलेले आहेत. ती सुंदरतेने तळपत आहे. तिच्या सिमंतावर मोत्यांची माळ शोभून दिसते, जशी झाडांना माळ शोभते.
सीमंतमूले तिलकं सुदेव्या यथोदितो दैत्यगुरुः सतेजाः । भालेषु पद्मे मृगनाभिपद्म समुत्थतेजः प्रकरैर्विभाति
सुदेवीच्या कपाळाच्या मुळाशी असलेला टिळा, जसा सांगितला आहे तसा, दैत्यगुरूच्या तेजासारखा झळाळतो; तिच्या कपाळावर कस्तुरीचा सुगंध आणि कमळाच्या तेजाचे गटगट उमटले आहेत.
सीमंतमूले तिलकस्य तेजः प्रकाशयेद्रूपश्रियं सुलोके । केशेषु मुक्ताफलके च भाले तस्याः सुशोभां विकरोति नित्यम्
केसांच्या मुळाशी असलेल्या टिळ्याचे तेज तिच्या रूपाची आणि सौंदर्याची शोभा स्वर्गात दाखवते; तिच्या केसांमध्ये, मोत्यांमध्ये आणि कपाळावर हे तेज नेहमीच तिच्या देखणेपणात भर घालते.
यथा सुचंद्रः परिभाति भासा सा रम्यचेष्टेव विभाति तद्वत्। संपूर्णचंद्रोपि यथा विभाति ज्योत्स्नावितानेन हिमांशुजालः
जसा सुंदर चंद्र आपल्या प्रकाशाने झळकतो, तशीच ती रम्य हालचालींमध्ये उजळून दिसते; जसा पूर्ण चंद्र चांदण्याच्या आवरणात झगमगतो, तशीच तिची कांतीही चमकते.
तस्यास्तु वक्त्रं परिभाति तद्वच्छोभाकरं विश्वविशारदं च। हिमांशुरेवापि कलंकयुक्तः संक्षीयते नित्यकलाविहीनः
तिचे मुखसुद्धा तसंच तेजस्वी आहे, जगाला सौंदर्य आणि ज्ञान देणारे; जरी चंद्राला डाग असले आणि तो अपूर्ण असला, तरी त्याचा तेज कमी होते, पण तिचा उजेड मात्र नेहमी पूर्ण असतो.
संपूर्णमस्त्येव सदैव हृष्टं तस्यास्तु वक्त्रं परिनिष्कलंकम् । गंधं विकाशं कमले स्वकीयं ततः समालोक्य सुखं न लेभे
तिचे मुख नेहमीच पूर्ण आणि आनंदी असते, त्यावर कुठलाही डाग नाही; स्वतःच्या कमळाचा सुगंध आणि फुललेपण पाहूनही तिला समाधान मिळत नाही.
पद्मानना सर्वगुणोपपन्ना मदीयभावैःपरिनिर्मितेयम्। गंधं स्वकीयं तु विपश्य पद्मं तस्या मुखाद्वाति जगत्समीरः
जिचे मुख कमळासारखे आहे आणि जिच्यात सर्व गुण आहेत, ती माझ्या भावना आणि इच्छांनी घडवली आहे; तिच्या तोंडातून येणारा सुगंध जगाच्या वाऱ्याने कमळापर्यंत पोहोचतो, हे तू पाहा.