दिव्यं रम्भावनाकीर्णं पुष्पवद्भिस्तु चम्पकैः । मल्लिकाभिः सुपुष्पाभिर्मालतीजालसंकुलम्
ते दिव्य वन आकाशी केळीच्या झाडांनी, फुललेल्या चंपकांनी, सुगंधी मल्लिका आणि दाट माळतीच्या वेलींनी भरलेले होते.
नित्यं पुष्पितशाखाभिः पाटलानां वनोत्तमैः। राजमानं महावृक्षैश्चंदनैश्चारुगंधिभिः
नेहमी फुलांनी डवरलेल्या पाटळाच्या उत्तम झाडांनी, मोठ्या वृक्षांनी आणि सुगंधी चंदनाच्या झाडांनी ते वन शोभून गेले होते.
देवदारुवनैर्जुष्टं तुंगवृक्षैः समाकुलम्। सरलैर्नालिकेरैश्च तद्वत्पूगीफलद्रुमैः
देवदारुच्या वनांनी, उंच झाडांनी, तसेच सरळ, नारळ आणि सुपारीच्या झाडांनी तेथे सर्वत्र गच्च गर्दी झाली होती.
खर्जूरपनसैर्दिव्यैः फलभारावनामितैः। परिमलोद्गारसंयुक्तैर्गुरुवृक्षसमाकुलम्
तेथे दिव्य खजूर आणि फणसाची झाडे, फळांच्या ओझ्याने वाकलेली, सुगंध दरवळणारी आणि मोठ्या वृक्षांनी भरलेली होती.
अग्नितेजः समाभासैः सप्तपर्णैः सुशोभितम् । राजवृक्षैः कदंबैश्च पुष्पशोभान्वितं सदा
अग्निसारख्या तेजस्वी सप्तपर्णाच्या झाडांनी, राजवृक्षांनी आणि नेहमी फुलांनी डवरलेल्या कदंबांनी ते वन सुंदर दिसत होते.
जंबूनिंबमहावृक्षैर्मातुलिगैः समाकुलम् । नारंगैः सिंधुवारैश्च प्रियालैः शालतिंदुकैः
जांभूळ, निंब, मोठी झाडे, बोर, नारंगी, सिंधुवारा, प्रियांळ, साल आणि तिंदुक यांच्या झाडांनी तेथे गर्दी झाली होती.
उदुंबरैः कपित्थैश्च जंबूपादपशोभितम् । लकुचैः पुष्पसौगंधैः स्फुटनागैः समाकुलम्
उदुंबर, कपित्थ आणि जांभूळ यांच्या झाडांनी वन शोभून गेले होते; लाकुच, फुलांच्या सुगंधाने आणि फुललेल्या नागाच्या झाडांनी तेथे भरपूर सौंदर्य होते.
चूतैश्च फलराजाद्यैर्नीलैश्चैव घनोपमैः । नीलैः शालवनैर्दिव्यैर्जालानां तु वनैस्ततः
आंब्याच्या झाडांनी, फळांच्या राजांनी, गडद निळ्या मेघासारख्या झाडांनी, दिव्य सालाच्या वनांनी आणि वेलींनी गुंतलेल्या झाडांनी तेथे शोभा आली होती.
तमालैस्तु विशालैश्च सेवितं तपनोपमैः । शोभितं नंदनं पुण्यं शिवेन परिदर्शितम्
रुंद तमाळाच्या झाडांनी, सूर्यासारख्या तेजस्वी झाडांनी, आणि शिवाने दाखवलेले पुण्यवान नंदनवन अत्यंत सुंदर दिसत होते.
शोभितं च द्रुमैश्चान्यैः सर्वैर्नीलवनोपमैः । सर्वकामफलोपेतैः कल्याणफलदायकैः
इतरही निळ्या वनासारख्या झाडांनी, सर्व इच्छित फळे देणाऱ्या आणि शुभ फल देणाऱ्या वृक्षांनी ते वन सजले होते.
कल्पद्रुमैर्महापुण्यैः शोभितं नंदनं वनम् । नानापक्षिनिनादैश्च संकुलं मधुरस्वरैः
महापुण्यवान कल्पवृक्षांनी नंदनवन शोभून गेले होते आणि विविध पक्ष्यांच्या गोड आवाजांनी तेथे गजबजले होते.
कोकिलानां रुतैः पुण्यैरुद्घुष्टं मधुकारिभिः । मकरंदविलुब्धानां पक्षिणां रुतनादितम्
कोकिळांच्या पवित्र कुजनाने, मधमाशांच्या गुंजारवाने आणि मधाने मत्त झालेल्या पक्ष्यांच्या आवाजांनी ते वन भरून गेले होते.
नानवृक्षैः समाकीर्णं नानामृगगणायुतम् । वृक्षेभ्यो विविधैः पुष्पैस्सौगंधैः पतितैर्भुवि
अनेक प्रकारच्या झाडांनी, विविध प्राण्यांच्या समूहांनी तेथे गर्दी झाली होती आणि जमिनीवर विविध सुगंधी फुलांची उधळण झाली होती.
सा च भू राजते पुत्र पूजिते वसुगंधिभिः । तत्र वाप्यो महापुण्याः पद्मसौगंधनिर्मलाः
ती भूमी, पुत्रा, सुगंधी औषधींनी पूजित, तेजाने झळकत होती; तेथे कमळाच्या सुगंधाने शुद्ध झालेली पुण्यवान तळी होत्या.
तोयैस्ताः पूरिताः पुत्र हंसकारंडसेविताः। तडागैः सागरप्रख्यैस्तोयसौगंधपूजितैः
त्या तळी, पुत्रा, पाण्याने भरलेल्या, हंस आणि कारंडकांनी वावरलेल्या, समुद्रासारख्या मोठ्या जलाशयांनी आणि पाण्याच्या सुगंधाने पूजित अशा होत्या.
नंदनं भाति सर्वत्र गणैरप्सरसां महत्। विमानैः कलशैः शुभ्रैर्हेमदंडैः सुशोभनैः
सर्वत्र नंदनवन तेजाने उजळून निघाले होते, अप्सरांच्या मोठ्या समूहांनी, शुभ्र आणि सोन्याच्या सुंदर खांबांनी सजवलेल्या विमानांनी तेथे शोभा आली होती.
नंदनो वनराजस्तु प्रासादैस्तु सुधान्वितैः। यत्र तत्र प्रभात्येव किन्नराणां महागणैः
नंदनवन सुंदर राजवाड्यांनी सजलेलं आहे. तिथे कधीही, कुठेही मोठ्या किन्नरांच्या समूहांनी ते उजळून निघतं.
गंधर्वैरप्सरोभिश्च सुरूपाभिर्द्विजोत्तम । देवतानां विनोदैश्च मुनिवृंदैः सुयोगिभिः
हे द्विजश्रेष्ठा, तिथे सुंदर रूपाच्या गंधर्व, अप्सरा, देवतांचे खेळ, आणि श्रेष्ठ योगी, ऋषी यांच्या संगतीने ते वन प्रकाशमान होतं.
सर्वत्र शुशुभे पुण्यसंस्थानं नंदनस्य च
नंदनवनाचं हे पुण्यस्थान सर्वत्र शुभ्र आणि तेजस्वी दिसतं.
एवं समालोक्य महानुभावो भवः सुदेव्यासहितो महात्मा। श्रीनंदनं पुण्यवतां निवासं सुखाकरं शांतिगुणोपपन्नम्
हे सर्व पाहून, सुदेवीसोबत असलेले महानुभाव, महात्मा भव, पुण्यवानांचं निवासस्थान असलेलं, सुख देणारं, शांततेनं भरलेलं श्रीनंदनवन पाहिलं.
आदित्यतेजः समतेजसां गणैः प्रभाति वै रश्मिभिर्जातरूपः। पुष्पैः फलैः कामगुणोपपन्नः कल्पद्रुमो नंदनकाननेपि
नंदनवनातील कल्पवृक्ष सूर्याच्या तेजासारख्या किरणांनी, सोनेरी प्रकाशाने, सुंदर फुलांनी, फळांनी आणि मनासारख्या गुणांनी सजलेला आहे. तिथे तेजस्वी देवांच्या समूहात तो झाड उजळून निघतो.
एवंविधं पादपराजमेव संवीक्ष्य देवी च शिवं बभाषे। अस्याभिधानं कथयस्व नाथ सर्वस्य पुण्यस्य नगस्य पुण्यम्
असं सुंदर झाड पाहून देवीने शंकराला विचारलं, 'नाथा, या झाडाचं नाव काय आणि या पवित्र पर्वताचं पुण्य काय ते मला सांग.'
तेजस्विनां सूर्यवरः समंतात्स देव देवीं च शिवो बभाषे । शिव उवाच- अस्य प्रतिष्ठा महती शुभाख्या देवेषु मुख्यो मधुसूदनश्च
तेजस्वी देवांच्या वेढ्यात, सूर्यसमान तेज असलेले शंकर देवीला म्हणाले — 'या झाडाची स्थापना फार मोठी आणि शुभ आहे. देवांमध्ये मधुसूदन श्रेष्ठ आहे.'
नदीषु मुख्या सुरनिम्नगापि विसृष्टिकर्त्तापि यथैव धाता । सुखावहानां च यथा सुचंद्रो भूतेषु मुख्या च यथैव पृथ्वी
जसं नद्यांमध्ये ती दिव्य नदी श्रेष्ठ आहे, सृष्टीकर्त्यांमध्ये धाता श्रेष्ठ आहे, सुख देणाऱ्यांमध्ये चंद्र श्रेष्ठ आहे, तसंच सर्व प्राण्यांमध्ये पृथ्वी श्रेष्ठ आहे.
नगेंद्रराजो हि यथा नगानां जलाशयेष्वेव यथा समुद्रः । महौषधीनामिव देवि चान्नं महीधराणां हिमवान्यथैव
जसं पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे, जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ आहे, मोठ्या औषधींमध्ये अन्न श्रेष्ठ आहे, तसंच देवी, पर्वतांमध्ये हिमालय श्रेष्ठ आहे.
विद्यासु मध्ये च यथात्मविद्या लोकेषु सर्वेषु यथा नरेंद्रः। तथैव मुख्यस्तरुराज एष सर्वातिथिर्देवपतेः प्रियोयम्
जसं सर्व विद्यांमध्ये आत्मविद्या श्रेष्ठ आहे, लोकांमध्ये राजा श्रेष्ठ आहे, तसंच हा वृक्षराज सर्वात श्रेष्ठ आहे आणि देवाधिदेवांचा प्रिय अतिथी आहे.
श्रीपार्वत्युवाच- गुणान्नु शंभो मम कीर्त्तयस्व वृक्षाधिपस्यास्य शुभान्सुपुण्यान् । आकर्ण्य देवो वचनं बभाषे देव्यास्तु सर्वं सुतरोर्हि तस्य
श्रीपार्वती म्हणाली — 'शंभो, या वृक्षराजाचे शुभ आणि पुण्यदायक गुण मला सांग.' देवीच्या या वचनावर शंकर म्हणाले — 'या झाडात सर्व गुण आहेत.'
यं यं कल्पयंति सुपुण्यदेवा देवोपमा देववराश्च कांते । तं तं हि तेभ्यः प्रददाति वृक्षः कल्पद्रुमो नाम वरिष्ठ एषः
हे सुंदरिनी, जे जे पुण्यवान देव, देवतुल्य किंवा श्रेष्ठ देव काही इच्छा करतात, ते सर्व या श्रेष्ठ कल्पवृक्षाने त्यांना दिलं जातं.
अस्माच्च सर्वे प्रभवंति पुण्या दुःप्राप्यमत्रैव तपोधिकास्ते। जीवाधिकं रत्नमयं सुदिव्यं देवास्तु भुंजंति महाप्रधानाः
या वृक्षापासून सर्व पुण्य गोष्टी निर्माण होतात, ज्या मिळवणं कठीण आहे आणि तपस्येपेक्षा श्रेष्ठ आहेत. मुख्य देवता इथे दिव्य, रत्नमय आणि जीवनदायी संपत्तीचा उपभोग घेतात.
शुश्राव देवी वचनं शिवस्य आश्चर्यभूतं मनसा विचिंत्य । तस्यानुमत्या परिकल्पितं च स्त्रीरत्नमेकं सुगुणं सुरूपम्
देवीने शंकराचं अद्भुत वचन ऐकलं आणि मनात विचार केला. तिच्या संमतीने, एक गुणी, सुंदर, स्त्रीरत्नाची निर्मिती झाली.