मृगयारसिकेनैव मूढेन च दुरात्मना । पापाचारोह्यहं नित्यं कथं स्वर्गे वसाम्यहम्
मी नेहमीच शिकार करण्यात आसक्त, मूर्ख आणि वाईट वागणारा आहे; मी कसा स्वर्गात राहू शकतो?
कथं लिगार्चनं चाद्या कृतमस्ति तदुच्यताम् । परं कौतुकमापन्नः पृच्छामि कृपया वद
आज लिंगाची पूजा कशी झाली, ते सांगा. मला फारच कुतूहल वाटते, कृपया सांगावे.
वीरभद्र उवाच। देवदेवो महादेवो यो गंगाधरसंज्ञकः । परितुष्टोऽद्य ते चंड सभार्यस्य उमापतिः
वीरभद्र म्हणाला — देवांचा देव, गंगाधर म्हणून ओळखला जाणारा महादेव, आज तुझ्यावर आणि तुझ्या पत्नीवर प्रसन्न आहे.
प्रासंगिकं त्वया चाद्य कृतमर्चनमेव च । कोलं निरीक्षमाणेन बिल्वपत्राणि चैव हि
आज तू कोळाच्या झाडाकडे आणि बिल्वपत्रांकडे पाहताना सहजपणे पूजा केलीस.
छेदितानि त्वया चंड पतितानि तदैव हि । लिंगस्य मस्तके तानि तेन त्वं सुकृती प्रभो
हे चंड, तू ती पानं तोडलीस आणि ती लिंगाच्या शिरावर पडली. त्यामुळे तू पुण्यवान झालास, प्रभु.
तवैवं जागरो जातो महावृक्षोपरि ध्रुवम् । तेनैव जागरेणैव तुतोष जगदीश्वरः
मोठ्या झाडावर जागृत राहून तू अशीच जागरण केलीस. त्या जागरणामुळेच जगाचा ईश्वर तुझ्यावर प्रसन्न झाला.
छलेनैव महाभाग कोलसंदर्शनेन हि । शिवरात्रिदिनं व्याध प्रसंगेनाप्युपोषितम्
अत्यंत भाग्यशाली असा, त्या व्याधाने फक्त दाखवण्यासाठी कोला फळ दाखवले आणि शिवरात्रीच्या दिवशी अनाहूतपणे उपवास केला.
तेनोपवासेन च जागरेणतुष्टो ह्यसौ देववरो महात्मा । तव प्रसादाय महानुभावो ददाति सर्वान्वरदो वरांश्च
त्या उपवासामुळे आणि जागरणामुळे तो महान आत्मा, वर देणारा देव प्रसन्न झाला; तुझ्या कृपेसाठी, तो सर्व वर देतो.
एवमुक्तस्तदा तेन वीरभद्रेण धीमता । पुष्कसोऽपि विमानाग्र्यमारुरोह च पश्यताम्
त्या वेळी, बुद्धिमान वीरभद्राने असे सांगितल्यावर, पुष्कसानेही सर्वांच्या समोर श्रेष्ठ विमानात प्रवेश केला.
गणानां देवतानां च सर्वेषां प्राणिनामपि । तदा दुंदुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः
त्या वेळी, गण, देवता आणि सर्व जीवांच्या मध्ये, डुंमर आणि अनेक वाद्यांचे आवाज घुमू लागले.
वीणावेणुमृदंगानि लास्यनाट्य युतानि च । जगुर्गंधर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः 6.154.
वीणा, वेणू, मृदंग आणि नृत्य-नाट्य यांसह वाजवले गेले; गंधर्वांचे प्रमुख गाऊ लागले आणि अप्सरांचा समूह नाचू लागला.
चामरैर्विज्यमानो हि छत्रैश्च विविधैरपि । महोत्सवेन महता ह्यानीतः शिवसन्निधौ
चामरांनी उडवले जात आणि विविध छत्रांनी सावली दिली जात, मोठ्या उत्साहात त्याला शिवाच्या सान्निध्यात नेण्यात आले.
पुष्कसोऽपि तदा प्राप्तस्तीर्थस्नान शिवार्चनात् । किं पुनः श्रद्धया भक्त्या शिवाय परमात्माने
त्या वेळी पुष्कसालाही तीर्थस्नान आणि शिवपूजेचे फळ मिळाले; तर श्रद्धा आणि भक्तीने परमात्मा शिवाची पूजा करणाऱ्यांना किती अधिक लाभ होईल!
पुष्पादिकं फलं गंधं तांबूलाक्षतमेव च । ये प्रयच्छंति लोकेऽस्मिंस्ते रुद्रा नात्र संशयः
जे लोक या जगात फुले, फळे, सुगंध, तांबूल किंवा अक्षता अर्पण करतात, ते नक्कीच रुद्र होतात, यात शंका नाही.
महादेव उवाच। तदाप्रभृति तत्तीर्थं खङ्गधारेति विश्रुतम् । एतत्तीर्थं कलौ गुप्तं भविष्यति सुरेश्वरि
महादेव म्हणाले: त्या वेळेपासून हे तीर्थ 'खड्गधार' म्हणून प्रसिद्ध झाले; हे देवताधीश्वरी, कलियुगात हे तीर्थ लपून राहील.
माघमासेऽथ वैशाखे कार्तिक्यां च विशेषतः । स्नानं येन प्रकुर्वंति मुक्तास्ते नगनंदिनि
माघ, वैशाख आणि विशेषतः कार्तिक महिन्यात जेथे स्नान करतात, हे पर्वतनंदिनी, ते मुक्त होतात.
वसिष्ठो वामदेवश्च भरद्वाजोऽथ गौतमः । स्नानार्थे वै समायांति देवं द्रष्टुं पिनाकिनम्
वसिष्ठ, वामदेव, भरद्वाज आणि गौतम हे सर्व स्नानासाठी आणि पिनाकी देवाचे दर्शन घेण्यासाठी तेथे येतात.
त्रियुगे वर्त्तते लिंगं कलौ नैव तु पार्वति । विश्वामित्रेण ऋषिणा दत्तशापो ह्यहं तदा
ती लिंग तीन युगात तेथे असते, पण कलियुगात नाही, पार्वती; त्या वेळी मला विश्वामित्र ऋषीने शाप दिला होता.
पार्वत्युवाच। कथं शापस्तु ऋषिणा दत्तश्चैव सुरेश्वर । तदहं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो देव न संशयः
पार्वती म्हणाली: ऋषीने कसा शाप दिला, हे देवाधिदेव? मला ते तुझ्याकडून ऐकायचे आहे, हे देवा, यात शंका नाही.
महादेव उवाच। एकस्मिन्समये देवि विश्वामित्रो महातपाः । आगतः खङ्गधारेऽस्मिंस्तीर्थे वै परमाद्भुते
महादेव म्हणाले: एकदा, हे देवी, महान तपस्वी विश्वामित्र या अद्भुत खड्गधार तीर्थात आला.
साभ्रमत्यां कृतस्नानो दर्शनं कृतवान्मम । तत्र तिष्ठति नित्यं वै पूजां कुर्वन्ननेकधा
तेथे विधिपूर्वक स्नान करून त्याने माझे दर्शन घेतले आणि अनेक प्रकारे पूजा करत तो नेहमीच तिथे राहिला.
तत्र कोऽपि महादुष्टः कौलिकः पापरुपधृक् । मांसं दत्तं तदा तेन शिवस्योपरि भामिनि
तेथे एक अत्यंत दुष्ट कौळिक, पापी रूप घेऊन, त्या वेळी शिवावर मांस अर्पण केले, हे सुंदरिनी.
दृष्ट्वा तदपि मांसं च विश्वामित्रोऽथ वै पुनः । अब्रवीच्च तदा तत्र दुष्कृतं पापिना कृतम्
ते मांस पाहून, विश्वामित्राने तेथे असे म्हटले, 'हा पापी कृत्य त्या पाप्याने केले आहे.'
न दत्तस्तस्य दंडो हि शर्वेण परमात्मना । तस्मादहं हि निश्चित्य शापं दास्ये न संशयः
शर्व, परमात्म्याने त्याला शिक्षा दिली नाही; म्हणून मी नक्कीच शाप देईन, यात शंका नाही.
विचार्यैवं तदा तेन शप्तोऽहं देवि वै तदा
त्या वेळी, हे देवी, मी विचार करून, त्या ऋषीने मला शाप दिला.
अस्मिन्कलियुगे घोरे गुप्तस्त्वं भव सर्वथा । इति दत्वाथ वै शापं गतवान्मुनिसत्तमः
या भयंकर कलियुगात तू पूर्णपणे लपून राहा, असे म्हणून त्या श्रेष्ठ ऋषीने मला शाप दिला आणि तेथून निघून गेला.
तदा प्रभृति भो देवि गुप्तोऽहं ऋषिशापतः । ममस्थाने विशेषेण पूजनं कुरुते यदि
त्या वेळेपासून, हे देवी, मी ऋषीच्या शापामुळे लपून राहिलो आहे. जर कोणी माझ्या या खास ठिकाणी पूजा केली—
तेषां हि दुरितं यच्च नश्यते तत्क्षणादपि । मृन्मयीं मामकीं मूर्तिं कृत्वा ये पूजयंति वै
त्यांचे सर्व पाप क्षणात नष्ट होते. जे माझी मातीची मूर्ती बनवून तिची पूजा करतात—
अत्र स्थाने विशेषेण मामके तु वसंति हि । खङ्गधारेश्वर इति नाम्ना ख्यातः कलौयुगे
या माझ्या खास ठिकाणी जे राहतात, त्यांना कलियुगात 'खड्गधारेश्वर' या नावाने ओळखले जाते.
कृते वै मंदिरं नाम त्रेतायां गौरवः स्मृतः । द्वापरे विश्वविख्यातः कलौ खङ्गेश्वरः स्मृतः
कृतयुगात याचे नाव 'मंदिर' होते, त्रेतायुगात 'गौरव' म्हणून ओळखले जात होते, द्वापारयुगात ते सर्वत्र प्रसिद्ध होते, आणि कलियुगात 'खड्गेश्वर' म्हणून ओळखले जाते.