पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च
पूर्वीच्या कर्मामुळे माणसाला नंतर त्रास सहन करावा लागतो; ज्याला जे दुःख किंवा सुख भोगायचं असतं, ते सगळं त्या कर्मामुळेच मिळतं.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्
जसा एखाद्याला दोरीने बांधून जबरदस्तीने कुठे नेलं जातं, तसा तो कर्माच्या जोरावर तिथे नेला जातो; सुख-दुःख देणं हेच जीवांचं नशीब आहे असं म्हटलं जातं.
अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति
नाहीतर जागेपणी किंवा झोपेत असताना कर्माचं काय होईल हे कधीच ठरू शकणार नाही; नाहीतर नशीबही अडवता येईल, बांधता येईल किंवा नष्ट करता येईल.
शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि
शस्त्र, आग, विष किंवा किल्ल्यांपासून आपण स्वतःचं रक्षण करू शकतो, पण जसं पृथ्वीवर बीजं, झाडं, झुडुपं आणि गवत वाढतं—
तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति
तसंच आपल्या आत कर्मं राहतात आणि फळाला येतात; जसं तेल संपलं की दिवा विझतो,
कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्
तसंच जेव्हा कर्म संपतं, तेव्हा जीवाचं शरीर नष्ट होतं; कर्म संपल्यावर मृत्यू येतो असं तत्वज्ञानी सांगतात.
विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्
जीवांना अनेक आजार होतात आणि त्यांची कारणंही माहीत आहेत; म्हणूनच कर्म हेच जीवांसाठी सर्वात महत्त्वाचं मानलं जातं.
यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्
पूर्वी जे कर्म केलं जातं, त्याचं फळ इथेच भोगावं लागतं; आणि तू जे पाहिलंस किंवा विचारलंस, प्रिय मुला, ते—
तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्
त्याचा अर्थ मी सांगितलाच आहे; ते दोघं आता तेच भोगत आहेत. आनंदाच्या अरण्यात मी त्यांच्या फार कठीण कर्माचं फळ पाहिलं.
तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः
त्यांच्या कृती मी तुला सांगतो—मुला, नीट ऐक. ही कर्मभूमी आहे; बाकीच्या भूमी फक्त भोगासाठी आहेत.
सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति । सूत उवाच- चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः
म्हणून, ज्ञानी माणसा, तिथे जीव सृष्टीपासून इतर अवस्थांमध्ये जाऊन भोग भोगतात. सूत म्हणाला—चौल देशात सुबाहू नावाचा एक ज्ञानी राजा होता.
रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः । विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः
तो देखणा, गुणी, धीर होता—पृथ्वीवर त्याच्यासारखा कोणी नव्हता; तो विष्णूभक्त, अत्यंत ज्ञानी आणि वैष्णवांना प्रिय होता.
कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् । अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप
तीन प्रकारच्या कर्मांनी तो मधुसूदनाचं चिंतन करायचा; राजन, त्याने अश्वमेधासारखे सर्व यज्ञ केले.
पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः । स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्
त्याचा पुरोहित जैमिनी नावाचा ब्राह्मण होता; त्याने सुबाहूला बोलावून असं म्हटलं—
राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत । दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः
'राजा, भरपूर दान दे, ज्यामुळे सुख मिळेल; दानामुळे माणूस मृत्यूनंतरही सर्व जग आणि संकटं पार करतो.'
दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् । दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले
दान केल्याने सुख मिळतं आणि शाश्वत कीर्ती मिळते; दानामुळे मृत्यूच्या प्रदेशातही अतुलनीय यश मिळतं.
यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् । तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते
इथे ज्या काळापर्यंत दानाची कीर्ती टिकते, त्या काळापर्यंत दाता स्वर्गात वास करतो. असं दान देणं फार कठीण आहे, ते सहज शक्य होत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा । सुबाहुरुवाच- दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्
म्हणून माणसांनी सर्व प्रयत्नांनी नेहमी दान द्यावं. सुबाहू म्हणाला — दान असो वा तप, या दोन्ही गोष्टी करणे फारच कठीण आहे.
किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । जैमिनिरुवाच- दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन
मृत्यूनंतर या दोन्हींपैकी मोठं फळ काय मिळतं, ते मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा. जैमिनी म्हणाले — पृथ्वीवर दान देण्यासारखं कठीण दुसरं काहीच नाही.
राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् । परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः
राजा, एक गोष्ट सर्वांसमोर स्पष्ट दिसते — लोभ आणि मोहाने अंध झालेले लोक धनासाठी आपल्या प्रिय प्राणांनाही सोडतात.
प्रविशंति नरा लोके समुद्रमटवीं तथा । सेवामन्ये प्रपद्यंतेऽश्ववृत्तिरिति या स्थिता
लोक या जगात समुद्रात किंवा जंगलात जातात आणि काहीजण इतरांची सेवा पत्करतात, जी नीच मानली जाते.
हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा पुरा । तस्य दुःखार्जितस्यापि प्राणेभ्योपि गरीयसः
ते शेती करतात, ज्यात हिंसा आणि अनेक कष्ट असतात; तरीही, अशा कष्टाने मिळवलेलं धन प्राणांपेक्षा जास्त प्रिय वाटतं.
अर्थस्य पुरुषव्याघ्र परित्यागः सुदुष्करः । विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च
माणसाला धनाचा त्याग करणं फार कठीण आहे, विशेषतः हे महराजा, जेव्हा ते धन योग्य मार्गाने मिळवलेलं असतं.
श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्तस्यांतो न विद्यते । श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी
श्रद्धेने, योग्य पद्धतीने आणि पात्राला दिलेल्या दानाचं फळ कधीही संपत नाही. श्रद्धा ही धर्माची कन्या, पावन करणारी आणि सर्वांना तारणारी देवी आहे.
सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी । श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्न्नार्थराशिभिः
ती सावित्री आहे, सृष्टीची जननी, संसाराच्या समुद्रातून तारणारी. श्रद्धेनेच धर्म साधता येतो, केवळ धनाच्या राशीने नाही.
निष्किंचनास्तु मुनयः श्रद्धाधर्मा दिवं गताः । संति दानान्यनेकानि नानाभेदैर्नृपोत्तम
ज्यांच्याकडे काहीच नव्हतं, असे ऋषी श्रद्धा आणि धर्माने स्वर्गाला पोहोचले. राजाधिराज, दान अनेक प्रकारचं असतं, वेगवेगळ्या स्वरूपाचं.
अन्नदानात्परं नास्ति प्राणिनां गतिदायकम् । तस्मादन्नं प्रदातव्यं पयसा च समन्वितम्
प्राण्यांना मुक्ती देणारं अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही. म्हणून अन्न दूधासह द्यावं.
मधुरेणापि पुण्येन वचसा च समन्वितम् । नास्त्यन्नात्तु परं दानमिहलोके परत्र च
गोड पुण्य आणि मधुर वचनांसह द्यावं. या जगात किंवा पुढच्या जन्मात अन्नदानापेक्षा श्रेष्ठ दान नाही.
तारणाय हितायैव सुखसंपत्तिहेतवे । श्रद्धया विधिवत्पात्रे निर्मलेनापि चेतसा
तारणासाठी, कल्याणासाठी आणि सुखसमृद्धीसाठी, श्रद्धेने, योग्य पद्धतीने आणि पात्राला, शुद्ध मनाने अन्न द्यावं.
अन्नैकस्य प्रदानस्य फलं भुंक्ते भवेन्नरः । ग्रासाद्ग्रासं प्रदातव्यं मुष्टिप्रस्थं न संशयः
एका घासाचं अन्न दिलं तरी त्याचं फळ मनुष्याला मिळतं. घासाघासानं किंवा मूठभर अन्न द्यावं, यात शंका नाही.