तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते । देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा
तसंच, कर्माने घडवलेलं फल कर्त्याला मिळतं—देवत्व, मानवजन्म, पशुत्व किंवा पक्ष्याचं रूप,
तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः । स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः
किंवा इतर प्राण्यांचं किंवा वनस्पतीचं रूप—जीव आपल्या कर्मानुसार ते प्राप्त करतो; आणि तोच आपल्यासाठी ठरलेलं फळ नेहमी भोगतो.
आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्
स्वतःच्या कर्माने दुःख मिळतं, स्वतःच्या कर्माने सुख मिळतं; गर्भातील शय्या धरून, पूर्वजन्मीच्या कर्माचं फळ भोगावं लागतं.
पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा
पूर्वजन्मी केलंले कर्म कुणीही, हे श्रेष्ठ पुरुषा, ना बळाने ना बुद्धीने बदलू शकत नाही.
स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च । हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते
माणूस फक्त स्वतःच्या कर्माचं सुखदुःख भोगतो; कारण किंवा साधन काहीही असो, शेवटी आपल्या कर्मानेच बांधला जातो.
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् । तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति
जसं हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतं, तसंच शुभ किंवा अशुभ कर्म कर्त्याच्या मागे लागतं.
उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते । प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति
फक्त भोगल्याशिवाय त्याचा नाश होत नाही; पूर्वीच्या कर्माचं बंधन दुसरा कोणही सोडवू शकत नाही.
सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति । शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्
जसा कोणी वेगाने धावतो, तसा विधिलिखित त्याच्या मागे धावतो; पूर्वी केलंले कर्म योग्य वेळी आपलं फळ दाखवतं.
उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते
कोणी उभा राहिला तर कर्म त्याच्या सोबत उभं राहतं, कोणी चाललं तर ते मागे मागे जातं, आणि जो काही करतो त्याच्यासोबत कर्मही होतं. कर्म नेहमी सावलीसारखं आपल्या मागे असतं.
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः
जसं सावली आणि ऊन नेहमी एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात, तसंच विषय आणि वार्धक्य हे अडथळेही कायम जोडलेले असतात.
पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च
पूर्वीच्या कर्मामुळे माणसाला नंतर त्रास सहन करावा लागतो; ज्याला जे दुःख किंवा सुख भोगायचं असतं, ते सगळं त्या कर्मामुळेच मिळतं.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्
जसा एखाद्याला दोरीने बांधून जबरदस्तीने कुठे नेलं जातं, तसा तो कर्माच्या जोरावर तिथे नेला जातो; सुख-दुःख देणं हेच जीवांचं नशीब आहे असं म्हटलं जातं.
अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति
नाहीतर जागेपणी किंवा झोपेत असताना कर्माचं काय होईल हे कधीच ठरू शकणार नाही; नाहीतर नशीबही अडवता येईल, बांधता येईल किंवा नष्ट करता येईल.
शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि
शस्त्र, आग, विष किंवा किल्ल्यांपासून आपण स्वतःचं रक्षण करू शकतो, पण जसं पृथ्वीवर बीजं, झाडं, झुडुपं आणि गवत वाढतं—
तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति
तसंच आपल्या आत कर्मं राहतात आणि फळाला येतात; जसं तेल संपलं की दिवा विझतो,
कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्
तसंच जेव्हा कर्म संपतं, तेव्हा जीवाचं शरीर नष्ट होतं; कर्म संपल्यावर मृत्यू येतो असं तत्वज्ञानी सांगतात.
विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्
जीवांना अनेक आजार होतात आणि त्यांची कारणंही माहीत आहेत; म्हणूनच कर्म हेच जीवांसाठी सर्वात महत्त्वाचं मानलं जातं.
यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्
पूर्वी जे कर्म केलं जातं, त्याचं फळ इथेच भोगावं लागतं; आणि तू जे पाहिलंस किंवा विचारलंस, प्रिय मुला, ते—
तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्
त्याचा अर्थ मी सांगितलाच आहे; ते दोघं आता तेच भोगत आहेत. आनंदाच्या अरण्यात मी त्यांच्या फार कठीण कर्माचं फळ पाहिलं.
तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः
त्यांच्या कृती मी तुला सांगतो—मुला, नीट ऐक. ही कर्मभूमी आहे; बाकीच्या भूमी फक्त भोगासाठी आहेत.
सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति । सूत उवाच- चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः
म्हणून, ज्ञानी माणसा, तिथे जीव सृष्टीपासून इतर अवस्थांमध्ये जाऊन भोग भोगतात. सूत म्हणाला—चौल देशात सुबाहू नावाचा एक ज्ञानी राजा होता.
रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः । विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः
तो देखणा, गुणी, धीर होता—पृथ्वीवर त्याच्यासारखा कोणी नव्हता; तो विष्णूभक्त, अत्यंत ज्ञानी आणि वैष्णवांना प्रिय होता.
कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् । अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप
तीन प्रकारच्या कर्मांनी तो मधुसूदनाचं चिंतन करायचा; राजन, त्याने अश्वमेधासारखे सर्व यज्ञ केले.
पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः । स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्
त्याचा पुरोहित जैमिनी नावाचा ब्राह्मण होता; त्याने सुबाहूला बोलावून असं म्हटलं—
राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत । दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः
'राजा, भरपूर दान दे, ज्यामुळे सुख मिळेल; दानामुळे माणूस मृत्यूनंतरही सर्व जग आणि संकटं पार करतो.'
दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् । दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले
दान केल्याने सुख मिळतं आणि शाश्वत कीर्ती मिळते; दानामुळे मृत्यूच्या प्रदेशातही अतुलनीय यश मिळतं.
यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् । तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते
इथे ज्या काळापर्यंत दानाची कीर्ती टिकते, त्या काळापर्यंत दाता स्वर्गात वास करतो. असं दान देणं फार कठीण आहे, ते सहज शक्य होत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा । सुबाहुरुवाच- दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्
म्हणून माणसांनी सर्व प्रयत्नांनी नेहमी दान द्यावं. सुबाहू म्हणाला — दान असो वा तप, या दोन्ही गोष्टी करणे फारच कठीण आहे.
किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम । जैमिनिरुवाच- दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन
मृत्यूनंतर या दोन्हींपैकी मोठं फळ काय मिळतं, ते मला सांग, श्रेष्ठ द्विजा. जैमिनी म्हणाले — पृथ्वीवर दान देण्यासारखं कठीण दुसरं काहीच नाही.
राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् । परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः
राजा, एक गोष्ट सर्वांसमोर स्पष्ट दिसते — लोभ आणि मोहाने अंध झालेले लोक धनासाठी आपल्या प्रिय प्राणांनाही सोडतात.