स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वैव सुविचार्य पुनः पुनः । समारभेन्नरः कर्म मनसा निपुणेन च
माणसाने जेव्हा मोठ्या धर्माचं स्वरूप बारकाईने पुन्हा पुन्हा विचारात घेतलं, तेव्हा त्याने आपल्या मनाने नीट समजून, योग्य कृती करावी.
समूर्तिकारकः शिल्पी रसमावर्त्तयेद्यथा । अग्नेश्च तेजसा पुत्र ज्वालाभिश्च समंततः
जसा एखादा शिल्पकार मूर्ती घडवताना, अग्नीच्या ज्वाळांनी आणि तेजानं सारं द्रव्य वितळवतो, तसंच हे पुत्रा, घडतं.
द्रवीभूतो भवेद्धातुर्वह्निना तापितः शनैः । यादृशं वत्स भक्ष्यंतु रसपक्वं निषेच्यते
जसं धातू अग्नीने हळूहळू तापवलं की वितळतं, तसंच वत्सा, अन्न शिजवून मगच खाल्लं जातं.
तादृशं जायते वत्स रूपं चैव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते
वत्सा, जसं कर्म केलं जातं, तसंच त्याचं रूप तयार होतं, यात शंका नाही; आणि जसं कर्म करतो, तसंच फळ भोगावं लागतं.
कर्म एव प्रधानं यद्वर्षारूपेण वर्त्तते । क्षेत्रेषु यादृशं बीजं वपते कृषिकारकः
कर्मच मुख्य असतं, कारण तेच फळाच्या रूपानं पुढे येतं; जसा शेतकरी ज्या प्रकारचं बीज पेरतो, तसंच फळ उगवतं.
तादृशं भुंजते तात फलमेव न संशयः । यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते
वत्सा, जसं बीज तसं फळ शेतकरी खातो, यात शंका नाही; जसं कर्म करतो, तसंच फळ भोगतो.
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् । कर्म दायादका लोके कर्म संबंधिबांधवाः
कर्मामुळेच त्याचा नाश होतो; आपण सगळे कर्माच्या अधीन आहोत. या जगात कर्मच वारस आहे, आणि कर्मामुळेच आपली नाती जुळतात.
कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः । सुवर्णं रजतं वापि यथारूपं निषिच्यते
इथे कर्म माणसाला सुखदुःखाकडे नेते; जसं सोने किंवा चांदी ज्या रूपात ओतलं जातं,
तथा निषिच्यते जंतुः पूर्वकर्मवशानुगः । पंचैतानीह दृश्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः
तसंच, पूर्वीच्या कर्माच्या प्रभावाने जीवाला तसं रूप मिळतं; गर्भात असलेल्या जीवाला ही पाच गोष्टी दिसतात.
आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानि धनमेव च । यथा मृत्पिंडकं कर्त्ता कुरुते यद्यदिच्छति
आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि धन; जसा कुंभार मातीचा गोळा आपल्या इच्छेनुसार घडवतो,
तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते । देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा
तसंच, कर्माने घडवलेलं फल कर्त्याला मिळतं—देवत्व, मानवजन्म, पशुत्व किंवा पक्ष्याचं रूप,
तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः । स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः
किंवा इतर प्राण्यांचं किंवा वनस्पतीचं रूप—जीव आपल्या कर्मानुसार ते प्राप्त करतो; आणि तोच आपल्यासाठी ठरलेलं फळ नेहमी भोगतो.
आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् । गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्
स्वतःच्या कर्माने दुःख मिळतं, स्वतःच्या कर्माने सुख मिळतं; गर्भातील शय्या धरून, पूर्वजन्मीच्या कर्माचं फळ भोगावं लागतं.
पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः । बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा
पूर्वजन्मी केलंले कर्म कुणीही, हे श्रेष्ठ पुरुषा, ना बळाने ना बुद्धीने बदलू शकत नाही.
स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च । हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते
माणूस फक्त स्वतःच्या कर्माचं सुखदुःख भोगतो; कारण किंवा साधन काहीही असो, शेवटी आपल्या कर्मानेच बांधला जातो.
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् । तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति
जसं हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतं, तसंच शुभ किंवा अशुभ कर्म कर्त्याच्या मागे लागतं.
उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते । प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति
फक्त भोगल्याशिवाय त्याचा नाश होत नाही; पूर्वीच्या कर्माचं बंधन दुसरा कोणही सोडवू शकत नाही.
सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति । शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्
जसा कोणी वेगाने धावतो, तसा विधिलिखित त्याच्या मागे धावतो; पूर्वी केलंले कर्म योग्य वेळी आपलं फळ दाखवतं.
उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति । करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते
कोणी उभा राहिला तर कर्म त्याच्या सोबत उभं राहतं, कोणी चाललं तर ते मागे मागे जातं, आणि जो काही करतो त्याच्यासोबत कर्मही होतं. कर्म नेहमी सावलीसारखं आपल्या मागे असतं.
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् । उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः
जसं सावली आणि ऊन नेहमी एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात, तसंच विषय आणि वार्धक्य हे अडथळेही कायम जोडलेले असतात.
पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च
पूर्वीच्या कर्मामुळे माणसाला नंतर त्रास सहन करावा लागतो; ज्याला जे दुःख किंवा सुख भोगायचं असतं, ते सगळं त्या कर्मामुळेच मिळतं.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते । दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्
जसा एखाद्याला दोरीने बांधून जबरदस्तीने कुठे नेलं जातं, तसा तो कर्माच्या जोरावर तिथे नेला जातो; सुख-दुःख देणं हेच जीवांचं नशीब आहे असं म्हटलं जातं.
अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा । अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति
नाहीतर जागेपणी किंवा झोपेत असताना कर्माचं काय होईल हे कधीच ठरू शकणार नाही; नाहीतर नशीबही अडवता येईल, बांधता येईल किंवा नष्ट करता येईल.
शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति । यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि
शस्त्र, आग, विष किंवा किल्ल्यांपासून आपण स्वतःचं रक्षण करू शकतो, पण जसं पृथ्वीवर बीजं, झाडं, झुडुपं आणि गवत वाढतं—
तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति
तसंच आपल्या आत कर्मं राहतात आणि फळाला येतात; जसं तेल संपलं की दिवा विझतो,
कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्
तसंच जेव्हा कर्म संपतं, तेव्हा जीवाचं शरीर नष्ट होतं; कर्म संपल्यावर मृत्यू येतो असं तत्वज्ञानी सांगतात.
विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः । तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्
जीवांना अनेक आजार होतात आणि त्यांची कारणंही माहीत आहेत; म्हणूनच कर्म हेच जीवांसाठी सर्वात महत्त्वाचं मानलं जातं.
यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते । यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्
पूर्वी जे कर्म केलं जातं, त्याचं फळ इथेच भोगावं लागतं; आणि तू जे पाहिलंस किंवा विचारलंस, प्रिय मुला, ते—
तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् । आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्
त्याचा अर्थ मी सांगितलाच आहे; ते दोघं आता तेच भोगत आहेत. आनंदाच्या अरण्यात मी त्यांच्या फार कठीण कर्माचं फळ पाहिलं.
तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः । कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः
त्यांच्या कृती मी तुला सांगतो—मुला, नीट ऐक. ही कर्मभूमी आहे; बाकीच्या भूमी फक्त भोगासाठी आहेत.