प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घदीर्घो मनोरथा । वाराणसी महापुण्या ब्रह्महत्या व्यपोहिनी
प्रयाग, पुष्कर, अर्घदीर्घ, मनोरथा, आणि अत्यंत पुण्य वारणसी, जी ब्रह्महत्येचा दोष दूर करणारी आहे—
द्वारावती प्रभासश्च अवंती नैमिषस्तथा । चंडकश्च महारत्नो महेश्वरकलेश्वरौ
द्वारावती, प्रभास, अवंती, नैमिष, चंडक हा मोठा रत्न, महेश्वर आणि कलेश्वर—
कलिंजरो ब्रह्मक्षेत्रं माथुरो मानवाहकः । मायाकांती तथान्यानि दिव्यानि विविधानि च
कलिंजर, ब्रह्मक्षेत्र, मथुरा, मानवाहक, मायाकांती आणि इतर अनेक दिव्य आणि विविध तीर्थस्थळे—
अष्टषष्टिः सुतीर्थानि नदीनां शतकोटयः । गोदावरीमुखाः सर्वा समायातास्तदाज्ञया
अठ्ठावीस तीर्थे आणि नद्यांचे शेकडो कोटी प्रवाह, सगळ्यांची सुरुवात गोदावरीपासूनच झाली आहे, आणि त्या सर्व त्या आज्ञेने एकत्र आल्या आहेत.
द्वीपानां तु समस्तानि सुतीर्थानि महांति च । मूर्तिलिंगधराण्येव सहस्राक्षं सुरेश्वरम्
सर्व द्वीपांची आणि त्यांच्या महान तीर्थांची, मूर्तिरूप आणि लिंगधारी, हजार डोळ्यांच्या देवेंद्राजवळ उपस्थिती झाली आहे.
समाजग्मुः समस्तानि तदादेशकराणि च । प्रणेमुर्देवदेवेशं नतशीर्षाणि सर्वशः
त्या सर्वांनी त्या आज्ञेप्रमाणे एकत्र येऊन, देवांच्या देवतेस वंदन केले आणि सर्वांनी आपली मस्तकं नम्रपणे झुकवली.
सूत उवाच- तैः प्रोक्तं तु महातीर्थैर्देवराजं यशस्विनम् । कस्मात्त्वया समाहूता देवदेव वदस्व नः
सूतम्हणाले — त्या सर्व महान तीर्थांनी तेजस्वी देवेंद्राला विचारले, 'हे देवाधिदेव, आम्हाला सांगा, तुम्ही आम्हाला का बोलावले आहे?'
ब्रूहि नः कारणं सर्वं नमस्तुभ्यं सुराधिप । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवराजोभ्यभाषत
हे सुराधिपती, आम्हाला सर्व कारण सांगा, आम्ही तुम्हाला नमस्कार करतो. असे त्यांचे बोल ऐकून देवेंद्राने उत्तर दिले.
कः समर्थो महातीर्थो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् । गोवधाख्यं महापापं स्त्रीवधाख्यमनुत्तमम्
महान तीर्थांपैकी कोण ब्रह्महत्येचे पाप, गोहत्या नावाचे मोठे पाप आणि स्त्रीहत्येचे अतिशय भयंकर पाप दूर करू शकतो?
स्वामिद्रोहाच्च संभूतं सुरापानाच्च दारुणम् । हेमस्तेयात्तथा जातं गुरुनिंदा समुद्भवम्
स्वामीद्रोहामुळे निर्माण झालेले, मद्यपानामुळे झालेले भयंकर पाप, सोन्याची चोरी व गुरूचा अपमान यामुळे उत्पन्न झालेले पाप कोण नष्ट करू शकतो?
भ्रूणहत्यां महाघोरां नाशयेत्कः समर्थवान् । राजद्रोहान्महापापं बहुपीडाप्रदायकम्
गर्भहत्या हे अतिशय भीषण पाप आणि राजद्रोह हे मोठे, अनेकांना दुःख देणारे पाप कोण नष्ट करू शकतो?
मित्रद्रोहात्तथा चान्यदन्यद्विश्वासघातकम् । देवभेदं तथा चान्यं लिंगभेदमतः परम्
मित्रद्रोह आणि इतर विश्वासघात, देवांमध्ये फूट पाडणे, तसेच लिंगभंग या पापांपासून कोण मुक्त करू शकतो?
वृत्तिच्छेदं च विप्राणां गोप्रचारप्रणाशनम् । आगारदहनं चान्यद्गृहदीपनकं तथा
ब्राह्मणांची उपजीविका तोडणे, गायींच्या चरणाची नासाडी करणे, घर जाळणे आणि घरातील दिवा पेटवून आग लावणे —
षोडशैते महापापा अगम्यागमनं तथा । स्वामित्यागात्समुद्भूतं रणस्थानात्पलायनात्
ही सोळा मोठी पापे, तसेच अगम्य स्त्रीशी संबंध, स्वामीचा त्याग आणि रणभूमीतून पळून जाणे —
एतानि नाशयेत्को वै समर्थस्तीर्थउत्तमः । समर्थो भवतां मध्ये प्रायश्चित्तं विना ध्रुवम्
हे सर्व पाप कोणते उत्तम तीर्थ विनाप्रायश्चित्त नष्ट करू शकते? तुमच्यात कोण हे समर्थ आहे?
पश्यतां देवतानां च नारदस्य च पश्यतः । ब्रुवंतु सर्वे संचिंत्य विचार्यैवं सुनिश्चितम्
सर्व देवतांच्या आणि नारदाच्या उपस्थितीत, सर्वांनी विचारपूर्वक ठरवावे आणि मग निश्चितपणे सांगावे.
एवमुक्ते शुभे वाक्ये देवराज्ञामहात्मना । संमंत्र्य तीर्थराजेन प्रोचुः शक्रं सभागतम्
महात्मा देवेंद्राने ही शुभ वाणी बोलल्यावर, तीर्थराजाशी सल्लामसलत करून त्यांनी सभेत उपस्थित असलेल्या शक्राला उत्तर दिले.
तीर्थान्यूचुः - श्रूयतामभिधास्यामो देवराज नमोस्तु ते । संति वै सर्वतीर्थानि सर्वपापहराणि च
तीर्थांनी म्हटले — 'हे देवराज, आमचा नमस्कार स्वीकारा. सर्व तीर्थे आहेत आणि ती सर्व पापे दूर करतात.'
ब्रह्महत्यादिकान्यांश्च त्वया प्रोक्तान्सुरेश्वर । महाघोरान्सुदीप्तांश्च नाशितुं नैव शक्नुमः
हे सुरेश्वर, ब्रह्महत्येपासून सुरू होणारी, अतिशय भयंकर आणि प्रखर अशी जी पापे तुम्ही सांगितली, ती आम्हाला नष्ट करता येत नाहीत.
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम् । वाराणसी महाभाग समर्था पापनाशिनी
प्रयाग, पुष्कर, श्रेष्ठ अर्घतीर्थ आणि वाराणसी — हे चार पवित्र तीर्थ पापांचा नाश करू शकतात.
महापातकनाशार्थे चत्वारोमितविक्रमाः । उपपातकनाशार्थं चत्वारोमितविक्रमाः
मोठ्या पापांच्या नाशासाठी चार अत्यंत सामर्थ्यशाली तीर्थे निर्माण करण्यात आली; लहान पापांसाठी चार कमी सामर्थ्याची तीर्थे आहेत.
सृष्टा धात्रा च देवेंद्र पुष्कराद्या महाबलाः । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं तीर्थानां सुरराट् ततः
हे इंद्रा, पुष्कर व इतर महान सामर्थ्यवान तीर्थे सृष्टीकर्त्याने निर्माण केली आहेत. तीर्थांची ही वचने ऐकून देवेंद्र —
हर्षेण महताविष्टस्तेषां स्तोत्रं चकार सः
मोठ्या आनंदाने, त्याने त्यांची स्तुती केली.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये । च्यवनचरित्रे नवतितमोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थाच्या महात्म्यात, च्यवनाच्या चरित्रातील नव्वदवा अध्याय संपला.
कुंजल उवाच- ब्रह्महत्याभिभूतस्तु सहस्राक्षो यदा पुरा । गौतमस्य प्रियासंगादगम्यागमनं महत्
कुंजल म्हणाला — पूर्वी सहस्रनेत्र इंद्र ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रासला गेला होता. कारण त्याने गौतम ऋषींच्या प्रिय पत्नीसोबत संबंध ठेवून, अत्यंत निषिद्ध असे कृत्य केले होते.
संजातं पातकं तस्य त्यक्तो देवैश्च ब्राह्मणैः । सहस्राक्षस्तपस्तेपे निरालंबो निराश्रयः
त्या पापामुळे त्याला देव आणि ब्राह्मण यांनी टाकून दिले. मग इंद्र आधार आणि आश्रय नसताना कठोर तपश्चर्या करू लागला.
तपोंते देवताः सर्वा ऋषयो यक्षकिन्नराः । देवराजस्य पूजार्थमभिषेकं प्रचक्रिरे
त्याच्या तपश्चर्येच्या शेवटी, सर्व देव, ऋषी, यक्ष, आणि किन्नर यांनी देवांचा राजा इंद्राच्या सन्मानार्थ अभिषेक केला.
देशं मालवकं नीत्वा देवराजं सुतोत्तम । चक्रे स्नानं महाभाग कुंभैरुदकपूरितैः
माझ्या प्रिय पुत्रा, त्यांनी देवांचा राजा इंद्राला मालवा देशात नेले आणि पाण्याने भरलेल्या कलशांनी त्याचे पवित्र स्नान घातले.
स्नापितुं प्रथमं नीतो वाराणस्यां स्वयं ततः । प्रयागे तु सहस्राक्ष अर्घतीर्थे ततः पुनः
सर्वप्रथम त्याला स्नानासाठी वाराणसी येथे नेले, आणि नंतर पुन्हा प्रयागातील अर्घतीर्थ येथे घेऊन गेले.
पुष्करेण महात्मासौ स्नापितः स्वयमेव हि । ब्रह्मादिभिः सुरैः सर्वैर्मुनिवृंदैर्द्विजोत्तम
तेथे पुष्कर येथे, ब्रह्मा आणि इतर सर्व देव, तसेच अनेक ऋषींनी त्या महात्मा इंद्राचे स्वतः स्नान घातले.