गुरुं पुण्यमयं ज्ञात्वा त्रिविधेनापि कर्मणा । इत्यर्थे श्रूयते विप्र इतिहासः पुरातनः
गुरु हा पुण्याने भरलेला आहे हे जाणून, शिष्याने तीनही प्रकारच्या कर्मांनी त्याची सेवा करावी; या अर्थाने, हे ब्राह्मण, एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
सर्वपापहरः प्रोक्तश्च्यवनस्य महात्मनः । भार्गवस्य कुले जातश्च्यवनो मुनिसत्तमः
सर्व पापांचा नाश करणारा म्हणून च्यवन ऋषी ओळखला जातो; तो भृगु कुळात जन्मलेला, महान आत्मा आहे.
तस्य चिंता समुत्पन्ना एकदा तु नृपोत्तम । कदाहं ज्ञानसंपन्नो भविष्यामि महीतले
एकदा, राजांनोमध्ये श्रेष्ठ, त्याच्या मनात विचार आला: 'मी कधी या पृथ्वीवर ज्ञानाने संपन्न होईन?'
दिवारात्रौप्रचिंतेत्स ज्ञानार्थी मुनिसत्तमः । एवं तु चिंतमानस्य मतिरासीन्महात्मनः
तो श्रेष्ठ ऋषी, ज्ञान मिळवण्यासाठी, दिवस-रात्र विचार करत राहिला; असे चिंतन करत असताना त्याच्या मनात ठाम निश्चय निर्माण झाला.
तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अभीष्टफलदायिनीम् । गृहक्षेत्रादिसंत्यज्य भार्यां पुत्रं धनं ततः
'मी इच्छित फळ देणाऱ्या पवित्र तीर्थयात्रेला जाईन; घर, शेत, पत्नी, मुलगा आणि संपत्ती सर्व सोडून देईन.'
तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं तदा । लोमानुलोमयात्रां स गंगायाः कृतवान्नृप
त्या वेळी तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागला, राजन, आणि गंगेच्या प्रवाहानुसार त्याने यात्रा केली.
स तद्वन्नर्मदायाश्च सरस्वत्या मुनीश्वरः । गोदावर्यादिसर्वासां नदीनां सागरस्य च
त्याचप्रमाणे त्या ऋषीने नर्मदा, सरस्वती आणि गोदावरीसारख्या सर्व नद्यांचे, तसेच समुद्राचेही भ्रमण केले.
अन्येषां सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च नृपोत्तम । देवानां पुण्यलिगानां यात्राव्याजेन सोऽभ्रमत्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ, इतर सर्व पवित्र तीर्थस्थळे, क्षेत्रे आणि देवांच्या पवित्र लिंगांचीही तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्याने यात्रा केली.
भ्रममाणस्य तस्यापि तीर्थेषु परमेषु च । भ्रममाणः समायातः क्षेत्राणामुत्तमं तदा । कायश्च निर्मलो जातः सूर्यतेजः समप्रभः
तो त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थळांमध्ये फिरत असताना, तो उत्तम क्षेत्रात पोहोचला; तेव्हा त्याचे शरीर शुद्ध झाले आणि सूर्याच्या तेजासारखे उजळले.
च्यवनः काशते दीप्त्या पूतात्मानेन कर्मणा
त्या कर्मामुळे शुद्ध झालेल्या आत्म्याने च्यवन तेजाने झळकू लागला.
नर्मदा दक्षिणे कूले नाम्ना अमरकंटकम् । ददर्श सुमहालिगं सर्वेषां गतिदायकम्
नर्मदेच्या दक्षिण काठावर अमरकंटक नावाच्या स्थळी त्याने सर्वांना मुक्ती देणारे अत्यंत तेजस्वी लिंग पाहिले.
नत्वा स्तुत्वा तु संपूज्य सिद्धनाथं महेश्वरम् । ज्वालेश्वरं ततो दृष्ट्वा दृष्ट्वा चाप्यमरेश्वरम्
त्याने सिद्धनाथ महेश्वराला वंदन करून, स्तुती करून, भक्तीपूर्वक पूजन केले; त्यानंतर त्याने ज्वालेश्वर आणि अमरेश्वर यांचेही दर्शन घेतले.
ब्रह्मेशं कपिलेशं च मार्कंडेश्वरमुत्तमम् । एवं यात्रां ततः कृत्वा ॐकारं समुपागतः २७ **। वटच्छायां समाश्रित्य शीतलां श्रमनाशिनीम् । सुखेन संस्थितो विप्रश्च्यवनो भृगुनंदनः
ब्रह्मेश्वर, कपिलेश्वर आणि उत्तम मार्कंडेश्वर या तीर्थांची यात्रा करून, पुढे च्यवन ऋषी ओंकार या स्थळी पोहोचले. तेव्हा त्यांनी वटवृक्षाच्या गार सावलीत विसावा घेतला. ती सावली श्रम दूर करणारी आणि थंडगार होती. भृगुवंशीय च्यवन ऋषी तिथे आनंदाने बसले.
तत्र स्वनं स शुश्राव समुक्तं पक्षिणा तदा । दिव्यभाषा समायुक्तं ज्ञानविज्ञानसंयुतम्
तेथे त्यांना एका पक्ष्याने उच्चारलेला, दिव्य भाषेतला आणि ज्ञान-विज्ञानाने भरलेला आवाज ऐकू आला.
शुकश्च एकस्तत्रास्ते बहुकालप्रजीवकः । कुंजलोनाम धर्मात्मा चतुःपुत्रः सभार्यकः
तिथे एक दीर्घायुषी, धर्मशील आणि कुंजल नावाचा पोपट आपल्या पत्नी आणि चार मुलांसह राहत होता.
आसंस्तस्य हि पुत्राश्च चत्वारः पितृनंदनाः । तेषां नामानि राजेंद्र कथयिष्ये तवाग्रतः
त्या पक्ष्याला चार पुत्र होते, जे वडिलांचे लाडके होते. राजन, मी आता त्यांच्या नावांची माहिती तुला सांगतो.
ज्येष्ठस्तु उज्ज्वलो नाम द्वितीयस्तु समुज्ज्वलः । तृतीयो विज्वलोनाम चतुर्थश्च कपिंजलः
त्यातील ज्येष्ठाचे नाव उज्ज्वल, दुसऱ्याचे समुज्ज्वल, तिसऱ्याचे विज्ज्वल आणि चौथ्याचे कपिंजल असे होते.
एवं पुत्रास्तु चत्वारः कुंजलस्य महामते । शुकस्य तस्य पुण्यस्य पितृमातृपरायणाः
अशा प्रकारे, कुंजल या बुद्धिमान आणि पुण्यवान पोपटाला चार पुत्र होते. हे सर्व मुले आई-वडिलांची सेवा करणारी होती.
भ्रमंति गिरिकुंजेषु द्वीपेषु च समाहिताः । भोजनार्थं तु संक्षुब्धाः क्षुधया परिपीडिताः
ते सर्व पर्वतांच्या दऱ्यांत आणि बेटांमध्ये अन्नाच्या शोधात भटकत असत. उपाशीपोटी, ते अन्न मिळवण्यासाठी व्याकुळ होत.
स्वोदरस्थां क्षुधां सौम्य फलैरमृतसन्निभैः । अमृतस्वादुतोयेन शमयंति नृपोत्तम
राजन, ते आपल्या पोटातील भूक गोड, अमृतासारख्या फळांनी आणि अमृतासारख्या गोड पाण्याने शांत करत.
फलं पक्वं रसालं तु आहारार्थं सुपुत्रकाः । दत्वा फलानि दंपत्योर्निक्षिपंति प्रयत्नतः
सुपुत्र अन्नासाठी पिकलेली, रसाळ फळे काळजीपूर्वक गोळा करून आई-वडिलांना अर्पण करत.
मातुरर्थे महाभागा भक्तिभावसमन्विताः । तुष्टा आहारमुत्पाद्य भक्षयंति पठंति च
आईसाठी भक्तिभावाने प्रेरित होऊन, जेव्हा पोटभर अन्न मिळे, तेव्हा ते खात आणि श्लोक म्हणत.
तत्र क्रीडारताः सर्वे विलसंति रमंति च । संध्याकालं समाज्ञाय पितुरंतिकमुत्तमम्
तेथे सर्वजण खेळण्यात रमून जात, मजा करत. संध्याकाळ झाली की, ते आपल्या वडिलांकडे परत येत.
आयांति भक्ष्यमादाय गुर्वर्थं तु प्रयत्नतः । पश्यतस्तस्य विप्रस्य च्यवनस्य महात्मनः
आपल्या गुरूसाठी जपून अन्न घेऊन, ते मोठ्या च्यवन ऋषींच्या समोर येत आणि ते सर्व पाहात असत.
आगतास्त्वंडजाः सर्वे पितुर्नीडं सुशोभनम् । पितरं मातरं चोभौ प्रणेमुस्ते महामते
सर्व पक्षी आपल्या वडिलांच्या सुंदर घरट्यात आले आणि बुद्धिमान होऊन वडील-मातेला नमस्कार केला.
ताभ्यां भक्ष्यं समासाद्य उपतस्थुस्तयोः पुरः । सर्वे संभाषिताः पित्रा मानितास्ते सुतोत्तमाः
मुलांनी आणलेले अन्न समोर ठेवून, ते दोघांच्या पुढे उभे राहिले. वडिलांनी सर्व सुपुत्रांशी प्रेमाने बोलले आणि त्यांचा सन्मान केला.
मात्रा च कृपया राजन्वचनैः प्रीतिसंमितैः । पक्षवातेन शीतेन मातापित्रोश्च ते तदा
माताही प्रेमळ शब्दांनी आणि दयाळूपणाने त्यांना बोलावीत. त्या वेळी आई-वडील दोघेही त्यांच्या पंखांच्या वाऱ्यामुळे आणि थंडीमुळे त्रस्त होत.
तेषामाप्यायनं तौ द्वौ चक्राते पक्षिणौ नृप । आशीर्भिरभिनंद्यैव द्वाभ्यामपि सुपुत्रकान्
राजन, त्या दोन पक्ष्यांनी आपल्या मुलांचे पालनपोषण केले आणि शुभाशीर्वाद देऊन सुपुत्रांमध्ये आनंद मानला.
तैश्च दत्तं सुसंपुष्टमाहारममृतोपमम् । तावेव हि सुसंप्रीतिं चक्राते द्विजसत्तम
मुलांनी दिलेले अन्न पुष्टिदायक आणि अमृतासारखे होते. त्यामुळे त्या दोघांना, हे श्रेष्ठ द्विज, मोठा आनंद मिळाला.
पिबतो निर्मलं तोयं तीर्थकोटिसमुद्भवम् । स्वस्थानं तु समाश्रित्य सुखसंतुष्टमानसौ
असंख्य तीर्थांमधून आलेले शुद्ध पाणी पिऊन, आपल्या घरात राहून, त्यांचे मन सुखी आणि समाधानी झाले.