यच्चकिंचित्प्रकुर्वंति मानवा भुवि संस्थिताः । गृहस्थस्तदहं जाने यच्च स्वर्गे प्रवर्तते
लोक पृथ्वीवर असताना जे काही करतात, ते मी गृहस्थ म्हणून समजतो, आणि स्वर्गात काय घडते तेही मला कळते.
नागानां च इहस्थोपि चारं जानामि पिप्पल । एतयोश्च प्रसादाच्च त्रैलोक्यं मम वश्यताम्
इथल्या नागांचे हालचालीही मला माहीत आहेत, पिप्पल. या दोघांच्या कृपेने तीनही लोक माझ्या अधीन आहेत.
गतं विद्याधरश्रेष्ठ भवानर्चतु माधवम् । विष्णुरुवाच- एवं संचोदितस्तेन पिप्पलो हि स्वकर्मणा
आता, विद्याधरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू माधवाची पूजा कर. विष्णू म्हणाले - त्याने सांगितल्याप्रमाणे, पिप्पलाने आपले कर्तव्य केले.
आनम्य तं द्विजश्रेष्ठं लज्जितोऽपि दिवं ययौ । सुकर्मासोऽपि धर्मात्मा गुरुं शुश्रूषते नृप
तो ब्राह्मणश्रेष्ठाला वाकून नमस्कार करून, लाजला तरीही, स्वर्गात गेला. जो सत्कर्मी आणि धर्मात्मा असतो, तोही गुरूची सेवा करतो, राजन.
एतत्ते सर्वमाख्यातं पितृतीर्थानुगं मया । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद वेन महामते
पितृतिर्थाबद्दल सर्व काही मी तुला सांगितले. अजून तुला काही विचारायचे असेल तर सांग, वेन, महाबुद्धिमान.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडेवेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील उपाख्यानात 'मातापितृतिर्थ माहात्म्य' या चौर्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
वेन उवाच- भगवन्देवदेवेश प्रसादाच्च मम त्वया । भार्यातीर्थं समाख्यातं पितृतीर्थमनुत्तमम्
वेन म्हणाला - भगवन्, देवांचा स्वामी, तुझ्या कृपेने तू मला पत्नींसाठीचे तीर्थ आणि श्रेष्ठ पितृतिर्थ सांगितले.
मातृतीर्थं हृषीकेश बहुपुण्यप्रदायकम् । प्रसादसुमुखो भूत्वा गुरुतीर्थं वदस्व मे
हृषीकेशा, मातांसाठीचे तीर्थ फार पुण्य देणारे आहे. कृपावान होऊन, मला गुरूतीर्थ सांग.
श्रीभगवानुवाच- कथयिष्याम्यहं राजन्गुरुतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं प्रोक्तं शिष्याणां गतिदायकम्
श्रीभगवान म्हणाले - राजन, मी तुला गुरूतीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य सांगतो, जे सर्व पापे दूर करते आणि शिष्यांना मुक्ती देते.
शिष्याणां परमं पुण्यं धर्मरूपं सनातनम् । परं तीर्थं परं ज्ञानं प्रत्यक्षफलदायकम्
शिष्यांसाठी ते परम पुण्य आहे, सनातन धर्मरूप आहे, तेच श्रेष्ठ तीर्थ, श्रेष्ठ ज्ञान आणि प्रत्यक्ष फळ देणारे आहे.
यस्यप्रसादाद्राजेंद्र इहैव फलमश्नुते । परलोके सुखं भुंक्ते यशः कीर्तिमवाप्नुयात्
ज्याच्या कृपेने, राजेंद्र, इथेच फळ मिळते, परलोकात सुख मिळते आणि कीर्ती व यश प्राप्त होते.
प्रसादाद्यस्य राजेंद्र गुरोश्चैव महात्मनः । प्रत्यक्षं दृश्यते शिष्यैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
राजेंद्र, गुरू आणि त्या महात्म्याच्या कृपेने शिष्याला तीनही लोक प्रत्यक्ष दिसतात, सर्व चराचरांसह.
व्यवहारं च लोकानामाचारं नृपनंदन । विज्ञानं विंदते शिष्यो मोक्षं चैव प्रयाति च
राजकुमार, शिष्याला सर्व लोकांचे व्यवहार, आचार समजतात, ज्ञान मिळते आणि तो मुक्तीही प्राप्त करतो.
सर्वेषामेव लोकानां यथा सूर्यः प्रकाशकः । गुरुः प्रकाशकस्तद्वच्छिष्याणां गतिरुत्तमा
जसा सूर्य सर्व लोकांना प्रकाश देतो, तसा गुरू शिष्यांना प्रकाश देणारा आणि त्यांचा श्रेष्ठ मार्गदर्शक असतो.
रात्रावेव प्रकाशेच्च सोमो राजा नृपोत्तम । तेजसा साधयेत्सर्वमधिकारं चराचरम्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ राजा, सोम रात्रीसुद्धा तेजाने उजळतो; त्याच्या प्रकाशामुळे तो सर्व चराचरांवर आपले राज्य प्रस्थापित करतो.
गृहेप्रकाशयेद्दीपः समूहं नृपसत्तम । तेजसा नाशयेत्सर्वमंधकारघनाविलम्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ राजा, घरात दिवा लावल्यावर तो संपूर्ण मंडळीला प्रकाश देतो; त्याच्या तेजाने तो सगळ्या दाट आणि काळ्या अंधाराचा नाश करतो.
अज्ञानतमसा व्याप्तं शिष्यं द्योतयते गुरुः । शिष्यप्रकाशउद्द्योतैरुपदेशैर्महामते
गुरु आपल्या शिष्याला, जो अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला असतो, उपदेश आणि शिष्याच्या स्वतःच्या प्रकाशाने उजळवतो, हे बुद्धिमानांनो.
दिवाप्रकाशकः सूर्यः शशीरात्रौ प्रकाशकः । गृहप्रकाशको दीपस्तमोनाशकरः सदा
सूर्य दिवसा प्रकाश देतो, चंद्र रात्री उजळतो; घरात दिवा नेहमीच प्रकाश देतो आणि अंधार दूर करतो.
रात्रौ दिवा गृहस्यांते गुरुः शिष्यं सदैव हि । अज्ञानाख्यं तमस्तस्य गुरुः सर्वं प्रणाशयेत्
रात्री, दिवसा किंवा घराच्या शेवटीसुद्धा गुरु नेहमीच शिष्याला उजळवतो; त्याच्यातील अज्ञान नावाचा अंधार गुरु पूर्णपणे नाहीसा करतो.
तस्माद्गुरुः परं तीर्थं शिष्याणामवनीपते । एवं ज्ञात्वा ततः शिष्यः सर्वदा तं प्रपूजयेत्
म्हणून, पृथ्वीच्या अधिपती, गुरु हा शिष्यांसाठी सर्वोच्च पवित्र तीर्थ आहे; हे जाणून शिष्याने नेहमी त्याची भक्ती करावी.
गुरुं पुण्यमयं ज्ञात्वा त्रिविधेनापि कर्मणा । इत्यर्थे श्रूयते विप्र इतिहासः पुरातनः
गुरु हा पुण्याने भरलेला आहे हे जाणून, शिष्याने तीनही प्रकारच्या कर्मांनी त्याची सेवा करावी; या अर्थाने, हे ब्राह्मण, एक प्राचीन कथा सांगितली जाते.
सर्वपापहरः प्रोक्तश्च्यवनस्य महात्मनः । भार्गवस्य कुले जातश्च्यवनो मुनिसत्तमः
सर्व पापांचा नाश करणारा म्हणून च्यवन ऋषी ओळखला जातो; तो भृगु कुळात जन्मलेला, महान आत्मा आहे.
तस्य चिंता समुत्पन्ना एकदा तु नृपोत्तम । कदाहं ज्ञानसंपन्नो भविष्यामि महीतले
एकदा, राजांनोमध्ये श्रेष्ठ, त्याच्या मनात विचार आला: 'मी कधी या पृथ्वीवर ज्ञानाने संपन्न होईन?'
दिवारात्रौप्रचिंतेत्स ज्ञानार्थी मुनिसत्तमः । एवं तु चिंतमानस्य मतिरासीन्महात्मनः
तो श्रेष्ठ ऋषी, ज्ञान मिळवण्यासाठी, दिवस-रात्र विचार करत राहिला; असे चिंतन करत असताना त्याच्या मनात ठाम निश्चय निर्माण झाला.
तीर्थयात्रां प्रयास्यामि अभीष्टफलदायिनीम् । गृहक्षेत्रादिसंत्यज्य भार्यां पुत्रं धनं ततः
'मी इच्छित फळ देणाऱ्या पवित्र तीर्थयात्रेला जाईन; घर, शेत, पत्नी, मुलगा आणि संपत्ती सर्व सोडून देईन.'
तीर्थयात्राप्रसंगेन अटते मेदिनीं तदा । लोमानुलोमयात्रां स गंगायाः कृतवान्नृप
त्या वेळी तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो संपूर्ण पृथ्वीवर फिरू लागला, राजन, आणि गंगेच्या प्रवाहानुसार त्याने यात्रा केली.
स तद्वन्नर्मदायाश्च सरस्वत्या मुनीश्वरः । गोदावर्यादिसर्वासां नदीनां सागरस्य च
त्याचप्रमाणे त्या ऋषीने नर्मदा, सरस्वती आणि गोदावरीसारख्या सर्व नद्यांचे, तसेच समुद्राचेही भ्रमण केले.
अन्येषां सर्वतीर्थानां क्षेत्राणां च नृपोत्तम । देवानां पुण्यलिगानां यात्राव्याजेन सोऽभ्रमत्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ, इतर सर्व पवित्र तीर्थस्थळे, क्षेत्रे आणि देवांच्या पवित्र लिंगांचीही तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने त्याने यात्रा केली.
भ्रममाणस्य तस्यापि तीर्थेषु परमेषु च । भ्रममाणः समायातः क्षेत्राणामुत्तमं तदा । कायश्च निर्मलो जातः सूर्यतेजः समप्रभः
तो त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थळांमध्ये फिरत असताना, तो उत्तम क्षेत्रात पोहोचला; तेव्हा त्याचे शरीर शुद्ध झाले आणि सूर्याच्या तेजासारखे उजळले.
च्यवनः काशते दीप्त्या पूतात्मानेन कर्मणा
त्या कर्मामुळे शुद्ध झालेल्या आत्म्याने च्यवन तेजाने झळकू लागला.