पादप्रक्षालनं यस्तु कुरुते च महायशाः । सर्वतीर्थफलं भुंक्ते प्रसादात्तु तयोः सुतः
जो आपल्या वडीलधाऱ्यांचे पाय धुतो, त्याला त्यांच्या कृपेने सर्व तीर्थांचे पुण्य मिळते.
अंगसंवाहनाच्चान्यदश्वमेधफलं लभेत् । भोजनाच्छादनस्नानैर्गुरुं यः पोषयेत्सुतः
अंग चोळल्याने अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य मिळते; जो मुलगा आपल्या वडीलधाऱ्यांना अन्न, वस्त्र आणि स्नान देतो —
पृथ्वीदानसमं पुण्यं तत्पुत्रे हि प्रजायते । सर्वतीर्थमयी गंगा तथा माता न संशयः
त्याला पृथ्वी दान केल्यासारखे पुण्य मिळते; जशी गंगा सर्व तीर्थांचे स्वरूप आहे, तशीच आईही आहे — यात शंका नाही.
बहुपुण्यमयः सिंधुर्यथा लोके प्रतिष्ठितः । अस्मिल्लोँके पिता तद्वत्पुराणकवयो विदुः
जसा सिंधू नदीला जगात मोठे पुण्य आहे, तसा वडीलही आहेत, असे प्राचीन कवींनी सांगितले आहे.
सुकर्मोवाच- भ्रंशते क्रोशते यस्तु पितरं मातरं पुनः । स पुत्रो नरकं याति रौरवाख्यं न संशयः
सुकर्म म्हणाले — 'जो मुलगा वडीलधाऱ्यांना शिव्या देतो किंवा ओरडतो, तो नक्कीच रौरव नावाच्या नरकात जातो, यात शंका नाही.'
मातरं पितरं वृद्धौ गृहस्थो यो न पोषयेत् । स पुत्रो नरकं याति वेदनां प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
जो गृहस्थ आपल्या वृद्ध आईवडिलांची काळजी घेत नाही, तो मुलगा निश्चितच नरकात जातो आणि यातना भोगतो.
कुत्सते पापकर्ता यो गुरुं पुत्रः सुदुर्मतिः । निष्कृतिर्नैव दृष्टा वै पुराणैः कविभिः कदा
जो दुष्ट बुद्धीचा मुलगा आपल्या गुरूचा अपमान करतो, तो मोठा पापी असतो. अशा पापासाठी पूर्वीच्या ग्रंथांमध्ये कुठेही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही.
एवंज्ञात्वाह्यहंविप्रपूजयामिदिनेदिने । मातरं पितरं नित्यं भक्त्या नमितकंधरः
हे जाणून मी दररोज ब्राह्मणांची पूजा करतो; माझ्या आईवडिलांना नेहमी भक्तीभावाने वाकून नमस्कार करतो.
कृत्याकृत्यं वदेच्चैव समाहूय गुरुर्मम । तत्करोम्यविचारेण शक्त्या स्वस्य च पिप्पल
माझा गुरू मला बोलावून जे योग्य-अयोग्य सांगतो, ते मी विचार न करता, माझ्या पूर्ण ताकदीने करतो, पिप्पल.
तेन मे परमं ज्ञानं संजातं गतिदायकम् । एतयोश्च प्रसादेन संसारे परिवर्तते
यामुळे माझ्यात श्रेष्ठ ज्ञान निर्माण झाले, जे मुक्ती देणारे आहे. या दोघांच्या कृपेने माणूस संसाराच्या फेर्यातून सुटतो.
यच्चकिंचित्प्रकुर्वंति मानवा भुवि संस्थिताः । गृहस्थस्तदहं जाने यच्च स्वर्गे प्रवर्तते
लोक पृथ्वीवर असताना जे काही करतात, ते मी गृहस्थ म्हणून समजतो, आणि स्वर्गात काय घडते तेही मला कळते.
नागानां च इहस्थोपि चारं जानामि पिप्पल । एतयोश्च प्रसादाच्च त्रैलोक्यं मम वश्यताम्
इथल्या नागांचे हालचालीही मला माहीत आहेत, पिप्पल. या दोघांच्या कृपेने तीनही लोक माझ्या अधीन आहेत.
गतं विद्याधरश्रेष्ठ भवानर्चतु माधवम् । विष्णुरुवाच- एवं संचोदितस्तेन पिप्पलो हि स्वकर्मणा
आता, विद्याधरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू माधवाची पूजा कर. विष्णू म्हणाले - त्याने सांगितल्याप्रमाणे, पिप्पलाने आपले कर्तव्य केले.
आनम्य तं द्विजश्रेष्ठं लज्जितोऽपि दिवं ययौ । सुकर्मासोऽपि धर्मात्मा गुरुं शुश्रूषते नृप
तो ब्राह्मणश्रेष्ठाला वाकून नमस्कार करून, लाजला तरीही, स्वर्गात गेला. जो सत्कर्मी आणि धर्मात्मा असतो, तोही गुरूची सेवा करतो, राजन.
एतत्ते सर्वमाख्यातं पितृतीर्थानुगं मया । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद वेन महामते
पितृतिर्थाबद्दल सर्व काही मी तुला सांगितले. अजून तुला काही विचारायचे असेल तर सांग, वेन, महाबुद्धिमान.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडेवेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील उपाख्यानात 'मातापितृतिर्थ माहात्म्य' या चौर्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
वेन उवाच- भगवन्देवदेवेश प्रसादाच्च मम त्वया । भार्यातीर्थं समाख्यातं पितृतीर्थमनुत्तमम्
वेन म्हणाला - भगवन्, देवांचा स्वामी, तुझ्या कृपेने तू मला पत्नींसाठीचे तीर्थ आणि श्रेष्ठ पितृतिर्थ सांगितले.
मातृतीर्थं हृषीकेश बहुपुण्यप्रदायकम् । प्रसादसुमुखो भूत्वा गुरुतीर्थं वदस्व मे
हृषीकेशा, मातांसाठीचे तीर्थ फार पुण्य देणारे आहे. कृपावान होऊन, मला गुरूतीर्थ सांग.
श्रीभगवानुवाच- कथयिष्याम्यहं राजन्गुरुतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं प्रोक्तं शिष्याणां गतिदायकम्
श्रीभगवान म्हणाले - राजन, मी तुला गुरूतीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य सांगतो, जे सर्व पापे दूर करते आणि शिष्यांना मुक्ती देते.
शिष्याणां परमं पुण्यं धर्मरूपं सनातनम् । परं तीर्थं परं ज्ञानं प्रत्यक्षफलदायकम्
शिष्यांसाठी ते परम पुण्य आहे, सनातन धर्मरूप आहे, तेच श्रेष्ठ तीर्थ, श्रेष्ठ ज्ञान आणि प्रत्यक्ष फळ देणारे आहे.
यस्यप्रसादाद्राजेंद्र इहैव फलमश्नुते । परलोके सुखं भुंक्ते यशः कीर्तिमवाप्नुयात्
ज्याच्या कृपेने, राजेंद्र, इथेच फळ मिळते, परलोकात सुख मिळते आणि कीर्ती व यश प्राप्त होते.
प्रसादाद्यस्य राजेंद्र गुरोश्चैव महात्मनः । प्रत्यक्षं दृश्यते शिष्यैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
राजेंद्र, गुरू आणि त्या महात्म्याच्या कृपेने शिष्याला तीनही लोक प्रत्यक्ष दिसतात, सर्व चराचरांसह.
व्यवहारं च लोकानामाचारं नृपनंदन । विज्ञानं विंदते शिष्यो मोक्षं चैव प्रयाति च
राजकुमार, शिष्याला सर्व लोकांचे व्यवहार, आचार समजतात, ज्ञान मिळते आणि तो मुक्तीही प्राप्त करतो.
सर्वेषामेव लोकानां यथा सूर्यः प्रकाशकः । गुरुः प्रकाशकस्तद्वच्छिष्याणां गतिरुत्तमा
जसा सूर्य सर्व लोकांना प्रकाश देतो, तसा गुरू शिष्यांना प्रकाश देणारा आणि त्यांचा श्रेष्ठ मार्गदर्शक असतो.
रात्रावेव प्रकाशेच्च सोमो राजा नृपोत्तम । तेजसा साधयेत्सर्वमधिकारं चराचरम्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ राजा, सोम रात्रीसुद्धा तेजाने उजळतो; त्याच्या प्रकाशामुळे तो सर्व चराचरांवर आपले राज्य प्रस्थापित करतो.
गृहेप्रकाशयेद्दीपः समूहं नृपसत्तम । तेजसा नाशयेत्सर्वमंधकारघनाविलम्
राजांनोमध्ये श्रेष्ठ राजा, घरात दिवा लावल्यावर तो संपूर्ण मंडळीला प्रकाश देतो; त्याच्या तेजाने तो सगळ्या दाट आणि काळ्या अंधाराचा नाश करतो.
अज्ञानतमसा व्याप्तं शिष्यं द्योतयते गुरुः । शिष्यप्रकाशउद्द्योतैरुपदेशैर्महामते
गुरु आपल्या शिष्याला, जो अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला असतो, उपदेश आणि शिष्याच्या स्वतःच्या प्रकाशाने उजळवतो, हे बुद्धिमानांनो.
दिवाप्रकाशकः सूर्यः शशीरात्रौ प्रकाशकः । गृहप्रकाशको दीपस्तमोनाशकरः सदा
सूर्य दिवसा प्रकाश देतो, चंद्र रात्री उजळतो; घरात दिवा नेहमीच प्रकाश देतो आणि अंधार दूर करतो.
रात्रौ दिवा गृहस्यांते गुरुः शिष्यं सदैव हि । अज्ञानाख्यं तमस्तस्य गुरुः सर्वं प्रणाशयेत्
रात्री, दिवसा किंवा घराच्या शेवटीसुद्धा गुरु नेहमीच शिष्याला उजळवतो; त्याच्यातील अज्ञान नावाचा अंधार गुरु पूर्णपणे नाहीसा करतो.
तस्माद्गुरुः परं तीर्थं शिष्याणामवनीपते । एवं ज्ञात्वा ततः शिष्यः सर्वदा तं प्रपूजयेत्
म्हणून, पृथ्वीच्या अधिपती, गुरु हा शिष्यांसाठी सर्वोच्च पवित्र तीर्थ आहे; हे जाणून शिष्याने नेहमी त्याची भक्ती करावी.