राजोवाच यदि त्वं देवदेवेश तुष्टोसि मधुसूदन । दासत्वं देहि सततमात्मनश्च जगत्पते
राजा म्हणाला — 'देवाधिदेव, मधुसूदन, जर आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, हे जगन्नाथा, मला सदैव तुझी सेवा करण्याची संधी दे.'
विष्णुरुवाच- एवमस्तु महाभाग मम भक्तो न संशयः । लोके मम महाराज स्थातव्यमनया सह
विष्णू म्हणाले — 'तसेच होवो, हे भाग्यवान राजा. तू माझा भक्त आहेस, याबद्दल शंका नाही. या जगात, हे महराजा, तू तिच्यासोबत राहशील.'
एवमुक्तो महाराजो ययातिः पृथिवीपतिः । प्रसादात्तस्य देवस्य विष्णुलोकं प्रसाधितम्
असे म्हणून, पृथ्वीचा राजा ययाति, त्या देवाच्या कृपेने, विष्णुलोकास गेला.
निवसत्येष भूपालो वैष्णवं लोकमुत्तमम्
हा राजा उत्तम वैष्णव लोकात वास करतो.
सुकर्मोवाच- एतत्ते सर्वमाख्यातं चरित्रं पापनाशनम् । पुत्राणां तारकं दिव्यं बहुपुण्यप्रदायकम्
सुकर्म म्हणाले — 'हे सर्व पवित्र आणि पापांचा नाश करणारे चरित्र मी तुला सांगितले. हे पुत्रांना तारणारे, दिव्य आणि पुष्कळ पुण्य देणारे आहे.'
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ययातिचरितं श्रुतम् । पूरुणाप्तं महद्राज्यं दुर्गतिं गतवांस्तुरुः
ययातिचे चरित्र जगात प्रत्यक्ष पाहायला मिळते; पुरूला मोठे राज्य मिळाले, तर तुर्वू दुर्दशेला गेला.
पितृप्रसादात्कोपाच्च यथा जातं तथा पुनः । पुत्राणां तारकं पुण्यं यशस्यं धनधान्यदम्
वडिलांच्या कृपेने आणि रागाने जसे घडले तसेच पुन्हा घडते; हे कथा पुत्रांसाठी पुण्य, कीर्ती आणि धनधान्य देणारी आहे.
शापयुक्ताविमौ चोभौ तुरुश्च यदुरेव च । पितृमातृसमं नास्ति अभीष्टफलदायकम्
तुर्वू आणि यदू दोघांनाही शाप मिळाला; वडील आणि आई यांच्यासारखे कोणी नाही, तेच इच्छित फळ देतात.
साभिलाषेण भावेन पिता पुत्रं समाह्वयेत् । माता च पुत्रपुत्रेति तस्य पुण्यफलं शृणु
वडील आपल्या मुलाला प्रेमाने हाक मारतात, आई 'माझा मुलगा, माझा मुलगा' असे म्हणते — त्याचे पुण्य फळ ऐक.
समाहूतो यथा पुत्रः प्रयाति मातरं प्रति । यो याति हर्षसंयुक्तो गंगास्नानफलं लभेत्
मुलगा आईने बोलावल्यावर आनंदाने तिच्याकडे जातो, त्याला गंगास्नानाचे पुण्य मिळते.
पादप्रक्षालनं यस्तु कुरुते च महायशाः । सर्वतीर्थफलं भुंक्ते प्रसादात्तु तयोः सुतः
जो आपल्या वडीलधाऱ्यांचे पाय धुतो, त्याला त्यांच्या कृपेने सर्व तीर्थांचे पुण्य मिळते.
अंगसंवाहनाच्चान्यदश्वमेधफलं लभेत् । भोजनाच्छादनस्नानैर्गुरुं यः पोषयेत्सुतः
अंग चोळल्याने अश्वमेध यज्ञाचे पुण्य मिळते; जो मुलगा आपल्या वडीलधाऱ्यांना अन्न, वस्त्र आणि स्नान देतो —
पृथ्वीदानसमं पुण्यं तत्पुत्रे हि प्रजायते । सर्वतीर्थमयी गंगा तथा माता न संशयः
त्याला पृथ्वी दान केल्यासारखे पुण्य मिळते; जशी गंगा सर्व तीर्थांचे स्वरूप आहे, तशीच आईही आहे — यात शंका नाही.
बहुपुण्यमयः सिंधुर्यथा लोके प्रतिष्ठितः । अस्मिल्लोँके पिता तद्वत्पुराणकवयो विदुः
जसा सिंधू नदीला जगात मोठे पुण्य आहे, तसा वडीलही आहेत, असे प्राचीन कवींनी सांगितले आहे.
सुकर्मोवाच- भ्रंशते क्रोशते यस्तु पितरं मातरं पुनः । स पुत्रो नरकं याति रौरवाख्यं न संशयः
सुकर्म म्हणाले — 'जो मुलगा वडीलधाऱ्यांना शिव्या देतो किंवा ओरडतो, तो नक्कीच रौरव नावाच्या नरकात जातो, यात शंका नाही.'
मातरं पितरं वृद्धौ गृहस्थो यो न पोषयेत् । स पुत्रो नरकं याति वेदनां प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
जो गृहस्थ आपल्या वृद्ध आईवडिलांची काळजी घेत नाही, तो मुलगा निश्चितच नरकात जातो आणि यातना भोगतो.
कुत्सते पापकर्ता यो गुरुं पुत्रः सुदुर्मतिः । निष्कृतिर्नैव दृष्टा वै पुराणैः कविभिः कदा
जो दुष्ट बुद्धीचा मुलगा आपल्या गुरूचा अपमान करतो, तो मोठा पापी असतो. अशा पापासाठी पूर्वीच्या ग्रंथांमध्ये कुठेही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही.
एवंज्ञात्वाह्यहंविप्रपूजयामिदिनेदिने । मातरं पितरं नित्यं भक्त्या नमितकंधरः
हे जाणून मी दररोज ब्राह्मणांची पूजा करतो; माझ्या आईवडिलांना नेहमी भक्तीभावाने वाकून नमस्कार करतो.
कृत्याकृत्यं वदेच्चैव समाहूय गुरुर्मम । तत्करोम्यविचारेण शक्त्या स्वस्य च पिप्पल
माझा गुरू मला बोलावून जे योग्य-अयोग्य सांगतो, ते मी विचार न करता, माझ्या पूर्ण ताकदीने करतो, पिप्पल.
तेन मे परमं ज्ञानं संजातं गतिदायकम् । एतयोश्च प्रसादेन संसारे परिवर्तते
यामुळे माझ्यात श्रेष्ठ ज्ञान निर्माण झाले, जे मुक्ती देणारे आहे. या दोघांच्या कृपेने माणूस संसाराच्या फेर्यातून सुटतो.
यच्चकिंचित्प्रकुर्वंति मानवा भुवि संस्थिताः । गृहस्थस्तदहं जाने यच्च स्वर्गे प्रवर्तते
लोक पृथ्वीवर असताना जे काही करतात, ते मी गृहस्थ म्हणून समजतो, आणि स्वर्गात काय घडते तेही मला कळते.
नागानां च इहस्थोपि चारं जानामि पिप्पल । एतयोश्च प्रसादाच्च त्रैलोक्यं मम वश्यताम्
इथल्या नागांचे हालचालीही मला माहीत आहेत, पिप्पल. या दोघांच्या कृपेने तीनही लोक माझ्या अधीन आहेत.
गतं विद्याधरश्रेष्ठ भवानर्चतु माधवम् । विष्णुरुवाच- एवं संचोदितस्तेन पिप्पलो हि स्वकर्मणा
आता, विद्याधरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू माधवाची पूजा कर. विष्णू म्हणाले - त्याने सांगितल्याप्रमाणे, पिप्पलाने आपले कर्तव्य केले.
आनम्य तं द्विजश्रेष्ठं लज्जितोऽपि दिवं ययौ । सुकर्मासोऽपि धर्मात्मा गुरुं शुश्रूषते नृप
तो ब्राह्मणश्रेष्ठाला वाकून नमस्कार करून, लाजला तरीही, स्वर्गात गेला. जो सत्कर्मी आणि धर्मात्मा असतो, तोही गुरूची सेवा करतो, राजन.
एतत्ते सर्वमाख्यातं पितृतीर्थानुगं मया । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद वेन महामते
पितृतिर्थाबद्दल सर्व काही मी तुला सांगितले. अजून तुला काही विचारायचे असेल तर सांग, वेन, महाबुद्धिमान.
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडेवेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील उपाख्यानात 'मातापितृतिर्थ माहात्म्य' या चौर्याऐंशीव्या अध्यायाचा समारोप झाला.
वेन उवाच- भगवन्देवदेवेश प्रसादाच्च मम त्वया । भार्यातीर्थं समाख्यातं पितृतीर्थमनुत्तमम्
वेन म्हणाला - भगवन्, देवांचा स्वामी, तुझ्या कृपेने तू मला पत्नींसाठीचे तीर्थ आणि श्रेष्ठ पितृतिर्थ सांगितले.
मातृतीर्थं हृषीकेश बहुपुण्यप्रदायकम् । प्रसादसुमुखो भूत्वा गुरुतीर्थं वदस्व मे
हृषीकेशा, मातांसाठीचे तीर्थ फार पुण्य देणारे आहे. कृपावान होऊन, मला गुरूतीर्थ सांग.
श्रीभगवानुवाच- कथयिष्याम्यहं राजन्गुरुतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं प्रोक्तं शिष्याणां गतिदायकम्
श्रीभगवान म्हणाले - राजन, मी तुला गुरूतीर्थाचे श्रेष्ठ माहात्म्य सांगतो, जे सर्व पापे दूर करते आणि शिष्यांना मुक्ती देते.
शिष्याणां परमं पुण्यं धर्मरूपं सनातनम् । परं तीर्थं परं ज्ञानं प्रत्यक्षफलदायकम्
शिष्यांसाठी ते परम पुण्य आहे, सनातन धर्मरूप आहे, तेच श्रेष्ठ तीर्थ, श्रेष्ठ ज्ञान आणि प्रत्यक्ष फळ देणारे आहे.