कर्मदा यदि वा लोके कर्मसंबधि बांधवाः । कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः
या जगात कर्म देणारे असोत किंवा कर्माशी जोडलेले नातेवाईक असोत, कर्मच माणसाला सुख-दु:खाकडे ढकलतात.
सुवर्णं रजतं वापि यथा रूपं विनिश्चितम् । तथा निबध्यते जंतुः स्वकर्मणि वशानुगः
जसं सोनं किंवा चांदी त्यांच्या रूपानुसार घडवलं जातं, तसंच प्रत्येक जीव स्वतःच्या कर्माच्या अधीन राहतो.
पंचैतानीह सृज्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानिधनमेव च
पोटात असलेल्या जीवासाठी पाच गोष्टी ठरवलेल्या असतात — आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू.
यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति
जसा कुंभार मातीच्या गोळ्यातून हवं तसं आकार काढतो, तसं पूर्वी केलेलं कर्म माणसाच्या मागे लागून असतं.
देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा । तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च प्राप्यते च स्वकर्मभिः
देवपण, माणूसपण, पशुत्व, पक्षीपण, नीच प्राणी किंवा स्थावर अवस्था — हे सगळं प्रत्येकाच्या स्वतःच्या कर्मामुळे मिळतं.
स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मना । आत्मना विहितं दुःखं चात्मना विहितं सुखम्
स्वतःसाठी जे ठरवलं गेलंय तेच तो अनुभवतो — स्वतःच्या कर्माने मिळालेलं दु:ख आणि सुख.
गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदैहिकम् । संत्यजंति स्वकं कर्म न क्वचित्पुरुषा भुवि
गर्भात असतानाच पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ भोगावं लागतं; माणूस आपलं कर्म कुठेही टाकून देत नाही.
बलेन प्रज्ञया वापि समर्थाः कर्तुमन्यथा । सुकृतान्युपभुंजंति दुःखानि च सुखानि च
शक्तीने किंवा बुद्धीने दुसरं काही करता आलं तरी, माणूस आपली चांगली कर्मं, दु:खं आणि सुखं भोगतोच.
हेतुं प्राप्य नरो नित्यं कर्मबंधैस्तु बध्यते । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम्
कारण मिळाल्यावर माणूस नेहमी कर्माच्या बंधनात अडकतो; जसा हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतो.
तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति । उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते
शुभ आणि अशुभ कर्म माणसाच्या मागे लागून असतं; त्याचा नाश फक्त भोगल्यावरच होतो.
प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथा कर्तुमर्हति । सुशीघ्रमपि धावंतं विधानमनुधावति
पूर्वीच्या कर्माचं बंधन कोण बदलू शकतं? अगदी वेगाने पळणाऱ्यालाही विधी मागे लागतोच.
शेते सह शयानेन पुरा कर्म यथाकृतम् । उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छंतमनुगच्छति
माणूस जसं पूर्वी कर्म केलं तसं सोबतीसोबत झोपतो; ते कर्म उभ्या असलेल्या माणसाजवळ येतं आणि चालणाऱ्याच्या मागे जातं.
करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते । यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्
कर्म करणाऱ्याने केले की त्याची सावलीसारखी फळं त्याला मिळतात; जसं सावली आणि उन्हं नेहमी एकमेकांशी जोडलेली असतात.
तद्वत्कर्म च कर्ता च सुसंबद्धौ परस्परम् । ग्रहा रोगा विषाः सर्पाः शाकिन्यो राक्षसास्तथा
त्याचप्रमाणे, कर्म आणि करणारा हेही एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात; ग्रह, आजार, विष, साप, डाकिणी आणि राक्षस सुद्धा तसेच.
पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा
हे सगळे माणसाला नंतर त्रास देतात, कारण तो पूर्वीच्या कर्मामुळे त्रस्त असतो; त्याला जिथे सुख किंवा दुःख भोगायचं असतं तिथेच ते येतं.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वा वै बलाद्दैवेन नीयते । दैवः प्रभुर्हि भूतानां सुखदुःखोपपादने
तो तिथे दोरीने बांधून, दैवाच्या जोरावर ओढला जातो; कारण सुख-दुःख देण्यात दैवच सर्व जीवांचं खऱ्या अर्थाने स्वामी आहे.
अन्यथा चिंत्यते कर्म जाग्रता स्वपतापि वा । अन्यथा स तथा प्राज्ञ दैव एवं जिघांसति
जागेपणी किंवा झोपेत, कर्म वेगळं वाटू शकतं; पण ज्ञानी लोक जाणतात की हे सगळं दैवामुळेच घडतं.
शस्त्राग्नि विष दुर्गेभ्यो रक्षितव्यं च रक्षति । अरक्षितं भवेत्सत्यं तदेवं दैवरक्षितम्
शस्त्र, आग, विष किंवा किल्ल्यांपासून ज्या गोष्टीचं रक्षण केलं जातं, त्याचं खरंच रक्षण होतं; जे रक्षणात नाही, ते खरंच घडतं, कारण दैवाने त्याचं रक्षण केलं असतं.
दैवेन नाशितं यत्तु तस्य रक्षा न दृश्यते । यथा पृथिव्यां बीजानि उप्तानि च धनानि च
दैवाने जी गोष्ट नष्ट केली, तिचं कुठेही रक्षण होत नाही; जसं जमिनीत पेरलेली बी किंवा ठेवलेलं धन.
तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति
त्याचप्रमाणे, कर्म आत्म्यात टिकून राहतं आणि फळ देतं; जसं तेल संपल्यावर दिवा विझतो.
कर्मक्षयात्तथा जंतुः शरीरान्नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतः
कर्म संपल्यावर जीवाचं शरीर नष्ट होतं; म्हणून ज्ञानी लोक सांगतात की मृत्यू हा कर्म संपल्यावरच येतो.
विविधाः प्राणिनस्तस्य मृत्यो रोगाश्च हेतवः । तथा मम विपाकोयं पूर्वं कृतस्य नान्यथा
विविध जीव आणि आजार हे मृत्यूचे कारण असतात; आणि माझ्या बाबतीत जे काही घडलं, ते पूर्वीच्या कर्मामुळेच, हे वेगळं असू शकत नाही.
संप्राप्तो नात्र संदेहः स्त्रीरूपोऽयं न संशयः । क्व मे गेहं समायाता नाटका नटनर्तकाः
हे घडलं, यात शंका नाही; ही स्त्री आहे, यातही शंका नाही; माझं घर कुठे आहे, नट-नर्तक कुठे आले?
तेषां संगप्रसंगेन जरा देहं समाश्रिता । सर्वं कर्मकृतं मन्ये यन्मे संभावितं ध्रुवम्
त्यांच्याशी संगतीमुळे म्हातारपण शरीरावर आलं; माझ्यावर जे काही घडलं, ते सगळं कर्मामुळेच झालं असं मी मानतो.
तस्मात्कर्मप्रधानं च उपायाश्च निरर्थकाः । पुरा वै देवराजेन मदर्थे दूतसत्तमः
म्हणून कर्मच मुख्य आहे, बाकीचे उपाय निरर्थक आहेत; पूर्वी देवराजाने माझ्यासाठी उत्तम दूत पाठवला होता.
प्रेषितो मातलिर्नाम न कृतं तस्य तद्वचः । तस्य कर्मविपाकोऽयं दृश्यते सांप्रतं मम
मातलि नावाचा दूत पाठवला गेला, पण त्याचं बोलणं ऐकलं नाही; त्याच्या कर्माचं फळ आता माझ्या बाबतीत दिसतं.
इति चिंतापरो भूत्वा दुःखेन महतान्वितः । यद्यस्याहि वचः प्रीत्या न करोमि हि सर्वथा
अशा विचारात गुंतून, मोठ्या दुःखाने भरून मी आहे; जर मी या सर्पाचं बोलणं प्रेमापोटी ऐकलं नाही, तर...
सत्यधर्मावुभावेतौ यास्यतस्तौ न संशयः । सदृशं च समायातं यद्दृष्टं मम कर्मणा
सत्य आणि धर्म दोन्ही निघून जातील, यात शंका नाही; आणि माझ्या कर्मामुळे जे घडलं, ते योग्यच आहे.
भविष्यति न संदेहो दैवो हि दुरतिक्रमः । एवं चिंतापरो भूत्वा ययातिः पृथिवीपतिः
हे घडणारच, यात शंका नाही; कारण दैव टाळता येत नाही; अशा विचारात मग्न होऊन, ययाति पृथ्वीचा राजा,
कृष्णं क्लेशापहं देवं जगाम शरणं हरिम् । ध्यात्वा नत्वा ततः स्तुत्वा मनसा मधुसूदनम्
कृष्ण, जो दुःख दूर करणारा आहे, त्याच्याकडे शरण गेला; मनात ध्यान करून, वाकून, मग मधुसूदनाचं स्तवन केलं.