सकंठलग्नपाशं च न पश्येद्दैवमोहितः । कालः समविषमकृत्कालः सन्मानहानिदः
पण ज्याच्या गळ्यात फास अडकला आहे, तोही दैवाने मोहून गेलेला असल्याने तो फास पाहत नाही; काळ कधी सारखा, कधी वेगळा वागतो आणि मानहानी करतो.
परिभावकरः कालो यत्रकुत्रापि तिष्ठतः । नरं करोति दातारं याचितारं च वै पुनः
काळ कुठेही असला तरी अपमान घडवतो; तो माणसाला कधी दाता, कधी याचक बनवतो.
भूतानि स्थावरादीनि दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वं कलयते कालः कालो ह्येक इदं जगत्
स्थावर किंवा जंगम, स्वर्गात असो वा पृथ्वीवर—सर्व प्राण्यांना काळच घडवतो; हे जग म्हणजे काळच आहे.
अनादिनिधनो धाता जगतः कारणं परम् । लोकान्कालः स पचति वृक्षे फलमिवाहितम्
काळ हा अनादी, अनंत आणि जगाचा कारण आहे; तोच या जगाला झाडावर फळे पिकतात तसे परिपक्व करतो.
न मंत्रा न तपो दानं न मित्राणि न बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्
मंत्र, तप, दान, मित्र किंवा नातेवाईक — यापैकी काहीही काळाच्या छळाने त्रस्त झालेल्या माणसाला वाचवू शकत नाही.
त्रयः कालकृताः पाशाः शक्यंते नातिवर्तितुम् । विवाहो जन्ममरणं यदा यत्र तु येन च
काळाने घातलेली तीन बंधने कोणालाही ओलांडता येत नाहीत — लग्न, जन्म आणि मृत्यू; हे कधी, कुठे, आणि कोणासाठी घडेल, हेही काळच ठरवतो.
यथा जलधरा व्योम्नि भ्राम्यंते मातरिश्वना । तथेदं कर्मयुक्तेन कालेन भ्राम्यते जगत्
जसा वारा आकाशात ढगांना फिरवतो, तसंच हे जग कर्माच्या बंधनात काळाने फिरवलं जातं.
सुकर्मोवाच-। कालोऽयं कर्मयुक्तस्तु यो नरैः समुपासितः । कालस्तु प्रेरयेत्कर्म न तं कालः करोति सः
सुकर्म म्हणाला — हा काळ कर्माशी जोडलेला आहे आणि लोक त्याची सेवा करतात. काळ माणसाला कर्म करायला लावतो, पण स्वतः काही करत नाही.
उपद्रवा घातदोषाः सर्पाश्च व्याधयस्ततः । सर्वे कर्मनियुक्तास्ते प्रचरंति च मानुषे
दु:ख, घातक दोष, साप आणि रोग — हे सगळे कर्माशी बांधलेले असून माणसांत वावरतात.
सुखस्य हेतवो ये च उपायाः पुण्यमिश्रिताः । ते सर्वे कर्मसंयुक्ता न पश्येयुः शुभाशुभम्
सुख मिळवण्याची कारणं आणि उपाय, जे पुण्याशी मिसळलेले आहेत, ते सगळे कर्माशी जोडलेले असतात; ते शुभ किंवा अशुभ ओळखत नाहीत.
कर्मदा यदि वा लोके कर्मसंबधि बांधवाः । कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः
या जगात कर्म देणारे असोत किंवा कर्माशी जोडलेले नातेवाईक असोत, कर्मच माणसाला सुख-दु:खाकडे ढकलतात.
सुवर्णं रजतं वापि यथा रूपं विनिश्चितम् । तथा निबध्यते जंतुः स्वकर्मणि वशानुगः
जसं सोनं किंवा चांदी त्यांच्या रूपानुसार घडवलं जातं, तसंच प्रत्येक जीव स्वतःच्या कर्माच्या अधीन राहतो.
पंचैतानीह सृज्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानिधनमेव च
पोटात असलेल्या जीवासाठी पाच गोष्टी ठरवलेल्या असतात — आयुष्य, कर्म, संपत्ती, विद्या आणि मृत्यू.
यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति
जसा कुंभार मातीच्या गोळ्यातून हवं तसं आकार काढतो, तसं पूर्वी केलेलं कर्म माणसाच्या मागे लागून असतं.
देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा । तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च प्राप्यते च स्वकर्मभिः
देवपण, माणूसपण, पशुत्व, पक्षीपण, नीच प्राणी किंवा स्थावर अवस्था — हे सगळं प्रत्येकाच्या स्वतःच्या कर्मामुळे मिळतं.
स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मना । आत्मना विहितं दुःखं चात्मना विहितं सुखम्
स्वतःसाठी जे ठरवलं गेलंय तेच तो अनुभवतो — स्वतःच्या कर्माने मिळालेलं दु:ख आणि सुख.
गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदैहिकम् । संत्यजंति स्वकं कर्म न क्वचित्पुरुषा भुवि
गर्भात असतानाच पूर्वजन्मीच्या कर्मांचे फळ भोगावं लागतं; माणूस आपलं कर्म कुठेही टाकून देत नाही.
बलेन प्रज्ञया वापि समर्थाः कर्तुमन्यथा । सुकृतान्युपभुंजंति दुःखानि च सुखानि च
शक्तीने किंवा बुद्धीने दुसरं काही करता आलं तरी, माणूस आपली चांगली कर्मं, दु:खं आणि सुखं भोगतोच.
हेतुं प्राप्य नरो नित्यं कर्मबंधैस्तु बध्यते । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम्
कारण मिळाल्यावर माणूस नेहमी कर्माच्या बंधनात अडकतो; जसा हजार गायींमध्ये वासरू आपल्या आईला शोधून काढतो.
तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति । उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते
शुभ आणि अशुभ कर्म माणसाच्या मागे लागून असतं; त्याचा नाश फक्त भोगल्यावरच होतो.
प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथा कर्तुमर्हति । सुशीघ्रमपि धावंतं विधानमनुधावति
पूर्वीच्या कर्माचं बंधन कोण बदलू शकतं? अगदी वेगाने पळणाऱ्यालाही विधी मागे लागतोच.
शेते सह शयानेन पुरा कर्म यथाकृतम् । उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छंतमनुगच्छति
माणूस जसं पूर्वी कर्म केलं तसं सोबतीसोबत झोपतो; ते कर्म उभ्या असलेल्या माणसाजवळ येतं आणि चालणाऱ्याच्या मागे जातं.
करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते । यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्
कर्म करणाऱ्याने केले की त्याची सावलीसारखी फळं त्याला मिळतात; जसं सावली आणि उन्हं नेहमी एकमेकांशी जोडलेली असतात.
तद्वत्कर्म च कर्ता च सुसंबद्धौ परस्परम् । ग्रहा रोगा विषाः सर्पाः शाकिन्यो राक्षसास्तथा
त्याचप्रमाणे, कर्म आणि करणारा हेही एकमेकांशी घट्ट जोडलेले असतात; ग्रह, आजार, विष, साप, डाकिणी आणि राक्षस सुद्धा तसेच.
पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा
हे सगळे माणसाला नंतर त्रास देतात, कारण तो पूर्वीच्या कर्मामुळे त्रस्त असतो; त्याला जिथे सुख किंवा दुःख भोगायचं असतं तिथेच ते येतं.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वा वै बलाद्दैवेन नीयते । दैवः प्रभुर्हि भूतानां सुखदुःखोपपादने
तो तिथे दोरीने बांधून, दैवाच्या जोरावर ओढला जातो; कारण सुख-दुःख देण्यात दैवच सर्व जीवांचं खऱ्या अर्थाने स्वामी आहे.
अन्यथा चिंत्यते कर्म जाग्रता स्वपतापि वा । अन्यथा स तथा प्राज्ञ दैव एवं जिघांसति
जागेपणी किंवा झोपेत, कर्म वेगळं वाटू शकतं; पण ज्ञानी लोक जाणतात की हे सगळं दैवामुळेच घडतं.
शस्त्राग्नि विष दुर्गेभ्यो रक्षितव्यं च रक्षति । अरक्षितं भवेत्सत्यं तदेवं दैवरक्षितम्
शस्त्र, आग, विष किंवा किल्ल्यांपासून ज्या गोष्टीचं रक्षण केलं जातं, त्याचं खरंच रक्षण होतं; जे रक्षणात नाही, ते खरंच घडतं, कारण दैवाने त्याचं रक्षण केलं असतं.
दैवेन नाशितं यत्तु तस्य रक्षा न दृश्यते । यथा पृथिव्यां बीजानि उप्तानि च धनानि च
दैवाने जी गोष्ट नष्ट केली, तिचं कुठेही रक्षण होत नाही; जसं जमिनीत पेरलेली बी किंवा ठेवलेलं धन.
तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति
त्याचप्रमाणे, कर्म आत्म्यात टिकून राहतं आणि फळ देतं; जसं तेल संपल्यावर दिवा विझतो.