तस्य चारयतःसोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे । वेला समीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
त्याच्या यज्ञाच्या वेळी, त्याचा अश्व पूर्व-दक्षिण समुद्राच्या काठाजवळून हरवला गेला आणि पृथ्वीमध्ये नेण्यात आला.
स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः । नाश्वं प्रापुस्तदातेवै खन्यमाने महार्णवे
तेव्हा त्याने आपल्या पुत्रांसह त्या प्रदेशात सर्वत्र खोदकाम सुरू केले; पण मोठ्या समुद्रात खोदूनही त्यांना अश्व सापडला नाही.
तत्रैकमादिपुरुषं ददृशुस्ते त्वरान्विताः । तमादिपुरुषं देवं कपिलं जगतां प्रभुम्
तेव्हा, घाईने, त्यांनी तेथे आदिपुरुष कपिल, जो जगाचा स्वामी आहे, त्या देवतेचे दर्शन घेतले.
तस्य चक्षुः समुत्पन्न वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टि सहस्राणि चत्वारस्तेऽवशेषिताः
त्याच्या डोळ्यांतून जागृत होताच अग्नी प्रकट झाला; साठ हजार जण भस्म झाले आणि फक्त चारच उरले.
हृषीकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा द्विज
हृषीकेतु, सुकेतु, धर्मरथोपर, शूर आणि पंचजन — हे त्याच्या वंशाचे पुढील वंशज झाले, हे द्विज.
प्रादाच्च तस्मै भगवान्हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मोक्षं सुकीर्तिञ्च समुद्रं तनयं विभुः
भगवान हरिने त्याला स्वतः पाच वर दिले: वंश, मोक्ष, चांगली कीर्ती, समुद्र आणि पुत्र, हे महाबळ.
सागरत्वं च लेभेथ कर्मणा तेन तस्य वै । तमाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान् । आजहाराश्वमेधानां शतं स च महायशाः
त्या कर्मामुळे त्याला समुद्रपद मिळाले; त्याने समुद्रातून अश्व परत मिळवला आणि त्या कीर्तिवंताने शंभर अश्वमेध यज्ञ केले.
महादेव उवाच-। गांगं वक्ष्यामि माहात्म्यं यथोक्तं मुनिसत्तम । यस्य श्रवणमात्रेण अघं नश्यति तत्क्षणात्
महादेव म्हणाले: मी तुला गंगेचे माहात्म्य सांगतो, जसे सांगितले आहे, हे श्रेष्ठ मुनी; तिचे केवळ ऐकले तरी त्या क्षणी पाप नष्ट होते.
गंगागंगेति योब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
जो कोणी 'गंगा, गंगा' असे शेकडो योजन दूरूनही उच्चारतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि विष्णुलोकात जातो.
चरणाब्जसमुद्भूता गंगा नामेति विश्रुता । पापानां स्थूलराशीनां नाशिनी चेति नारद
ती कमळाच्या चरणांतून उत्पन्न झालेली म्हणून 'गंगा' म्हणून प्रसिद्ध आहे; ती मोठ्या मोठ्या पापांचे नाश करणारी आहे, हे नारद.
नर्मदा सरयूश्चैव तथा वेत्रवती नदी । तापी पयोष्णी चंद्रा च विपाशा कर्मनाशिनीम्
नर्मदा, सरयू, वेत्रवती, तापी, पयोष्णी, चंद्रा आणि विपाशा या नद्या देखील कर्मनाशिनी आहेत.
पुष्या पूर्णा तथा दीपा विदीपा सूर्यतेजसा । सहस्रवृषदानात्तु यत्फलं लभते ध्रुवम्
पुष्य, पूर्णा, दीपा आणि विदीपा या सूर्याच्या तेजाने उजळणाऱ्या आहेत; हजार गायी दान केल्याने जे फळ मिळते,
तत्फलं समवाप्नोति गंगादर्शनतः क्षणात् । इयं गंगा महापुण्या ब्रह्मघ्नानां विशेषतः
ते फळ गंगेचे केवळ दर्शन घेताच क्षणात मिळते; ही गंगा अत्यंत पुण्यवान आहे, विशेषतः ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट करणारी.
तेषां निरययुक्तानां गंगा पापप्रहारिणी । चंद्र सूर्योपरागे च यत्फलं विद्यतेऽनघ
नरकात अडकलेल्या लोकांसाठी गंगा पापांचा नाश करते; चंद्र किंवा सूर्यग्रहणाच्या वेळी जे फळ मिळते, हे निष्पापा,
तत्फलं समवाप्नोति गंगादर्शनमात्रतः । यथा सूर्योदये तात तमो गच्छति दूरतः
ते फळ गंगेचे केवळ दर्शन घेताच मिळते; जसे सूर्य उगवल्यावर अंधार दूर पळतो,
तथा गंगाप्रभावेन विलयं याति पातकम् । मान्येयं सर्वदा लोके पवित्रा पापनाशिनी
तसे गंगेच्या प्रभावाने पाप नष्ट होते; ती नेहमीच जगात मान्य आणि पवित्र, पापांचा नाश करणारी आहे.
कल्याणरूपा सततं विष्णुना निर्मिता पुरा । दिव्यरूपा तु जननी दीनानां पावनी स्मृता
सदैव मंगलमय रूप असलेली ती माता, पूर्वी विष्णूंनी निर्माण केली. दीन लोकांसाठी ती पवित्र करणारी म्हणून ओळखली जाते.
देवानां च यथा विष्णुस्तथा गंगोत्तमा नदी । ये कुर्वंति नराः स्नानं माघमासे निरंतरम्
जशी देवांमध्ये विष्णू श्रेष्ठ आहे, तशी नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ आहे. जे पुरुष माघ महिन्यात सतत स्नान करतात—
न तेषां विद्यते दुःखं कल्पानां च शतत्रयम् । यत्र गंगा च यमुना यत्र चैव सरस्वती । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुक्तिभागी न संशयः
त्यांना तीनशे कल्पांपर्यंत कोणतेही दुःख लागत नाही. जिथे गंगा, यमुना आणि सरस्वती एकत्र आहेत, तिथे स्नान करून आणि पाणी पिऊन, नक्कीच मुक्ती मिळते—यात शंका नाही.
महादेव उवाच-। त्वद्वार्तां प्रियतो ब्रवीमि यदहं सा स्तुस्तुतिस्ते प्रभो यद्भुंजे तव तन्निवेदनमथो यद्यामि सा प्रेष्यता । यच्छांतः स्वपिमि त्वदंघ्रियुगले दंडप्रणामोऽस्तु नः। स्वामिन्यच्च करोमि तेन स भवान्विश्वेश्वरः प्रीयताम्
महादेव म्हणाले— मी तुझी गोष्ट प्रेमाने सांगतो. मी जी स्तुती करतो, ती तुझीच प्रार्थना आहे, प्रभो. मी जे खातो, ते तुझ्या अर्पणानेच आहे, आणि मी जिथे जातो, तिथेही तुझ्याच इच्छेने जातो. मी शांतपणे झोपतो तेव्हा माझे नमस्कार तुझ्या पायांवर असोत. मी जे काही करतो, विश्वेश्वर, त्यातून तू प्रसन्न होवो.
दृष्टेन वंदितेनापि स्पृष्टेन च धृतेन के
फक्त पाहिलं, वंदन केलं, स्पर्श केलं किंवा धरलं—
तावद् भ्रमंति भुवने मनुजा भवोत्थ दारिद्य्र रोग मरण व्यसनाभिभूताः
माणसं या जगात भटकत राहतात, जोपर्यंत त्यांना जन्मामुळे आलेली दारिद्र्य, रोग, मृत्यू आणि दु:ख त्रास देतात.
यत्संस्मृतिः सपदि कृंतति दुष्कृतौघं पापावलीं जयति योजन लक्षतोऽपि
ज्याची आठवण घेतली की लगेच पापांचा मोठा डोंगर नष्ट होतो, आणि लाखो योजन दूर असतानाही पापांचा पराभव होतो.
आलोकोत्कंठितेन प्रमुदित मनसा वर्त्म यस्याः प्रयातं सद्यस्मिन्कृत्यमेतामथ प्रथम कृती जज्ञिवान्स्वर्गसिंधुम्
ज्याला पाहण्याची ओढ मनात आहे, आनंदाने तिच्या वाटेवर निघाला, त्याच क्षणी हे पुण्यकार्य पूर्ण होते; अशा पहिल्या पुण्यवानाचा जन्म स्वर्गसागरात होतो.
देवीभूत परं ब्रह्म परमानंददायिनी
ती देवी झाली आहे, तीच परब्रह्म आहे आणि सर्वोच्च आनंद देणारी आहे.
साक्षाद्धर्म द्रवौघं मुररिपु चरणांभोज पीयूषसारं।। दुःखस्याब्धेस्तरित्रं सुरमनुजनुतं स्वर्गसोपान मार्गम्। । सर्वांहोहारि वारि प्रवर गुणगणंभासि या संवहंती
ती प्रत्यक्ष धर्माचा स्वरूप आहे, मुरारिपूंच्या चरणकमळांतील अमृताचा प्रवाह आहे; दुःखाच्या समुद्रातून पार नेणारी नौका आहे, देव-मानवांनी स्तुत्य आहे, स्वर्गाच्या पायरीकडे नेणारा मार्ग आहे; तिचे पाणी सर्व पापे दूर करते आणि श्रेष्ठ गुणांनी उजळते.
स्वःसिंधो दुरिताब्धिमग्न जनता संतारणि प्रोल्लसत्कल्लोला। । मलकांतिनाशिततमस्तोमे जगत्पावनि
स्वर्गनदीच्या लाटा पापांच्या समुद्रात बुडालेल्या लोकांना तारतात; तिच्या निर्मळ तेजाने मलिनतेचा अंधार नाहीसा होतो—ती जगाला पावन करते.
हं हो मानस कंपसे किमु सखे त्रस्तोभयान्नारकात्किं ते। भीतिरिति श्रुतिर्दुरितकृत्संजायते नारकी ।। माभैषीः शृणु मे गतिं यदि मया पापाचल। स्पर्द्धिनी प्राप्ता ते निरयं कथः किमपरं किं मे न धर्मं धनम्
अरे मना, तू कांपतोस का? मित्रा, नरकाची भीती का वाटते? पाप करणाऱ्याला भीती येते असं म्हणतात; पण तू घाबरू नकोस. ऐक, जर माझ्या पापामुळे प्रतिस्पर्धी आधीच नरकात गेला असेल, तर आता काय उरलं? माझ्यासाठी ना धर्म उरला ना धन.
सर्वेशादि प्रशंसा मुदमनुभवनं मज्जनं यत्र चोक्तं स्वर्नार्योवीक्ष्यहृष्टा। विबुध सुरपतिः प्राप्तिसंभावनेन देवत्वं ते लभंते स्फुटम् अशुभकृतोप्यत्र वेदाः प्रमाणम्
जिथे सर्वेश्वराची स्तुती, आनंदाचा अनुभव आणि स्नान सांगितले आहे, तिथे श्रेष्ठ स्त्रिया आनंदाने पाहतात; देवांचा राजा प्राप्तीच्या आशेने येतो—तिथे, वाईट करणाऱ्यांनाही देवपद मिळते, याला वेद साक्षी आहेत.
बुद्धे सद्बुद्धिरेवं भवतु तव सखे मानस स्वस्तिते ऽस्तु वाणि प्राणप्रियेधि प्रकट गुण वपुः प्राप्नुहि प्राणि पुष्टिं यस्मात्सर्वैर्भवद्भिः
मित्रा, तुझ्या मनात सद्बुद्धी नांदू दे, तुझे कल्याण होवो; तुझे बोलणे सर्वांना प्रिय होवो, तुझ्यात उत्तम गुण आणि तेज येवो, तुझ्या अंगी बळ वाढो—हे सर्वांनीच इच्छिलं आहे.