अश्रुबिंदुमती नाम रतिपुत्री नरोत्तम । तस्याः प्रीत्या सुखं कृत्वा नित्यं वर्त्ते समीपगा
ही रतीची कन्या अश्रुबिंदुमती म्हणून ओळखली जाते, श्रेष्ठ पुरुषा. तिच्या प्रेमामुळे ती नेहमी जवळ राहून सुख देते.
सखीभावस्वभावेन संहृष्टा सर्वदा शुभा । विशाला नाम मे ख्यातं वरुणस्य सुता नृप
मैत्रीच्या स्वभावामुळे ती नेहमी आनंदी आणि शुभ असते. ती वरुणाची कन्या विशाल म्हणून प्रसिद्ध आहे, हे राजन.
अस्याश्चांते प्रवर्तामि स्नेहात्स्निग्धास्मि सर्वदा । एतत्ते सर्वमाख्यातमस्याश्चात्मन एव ते
हिच्या कथेनंतर मी प्रेमापोटी नेहमीच मृदू वागतो. हे सर्व मी तुला सांगितले, जे तिच्याशी आणि तुझ्याशी संबंधित आहे.
तपश्चचार राजेंद्र पतिकामा वरानना । राजोवाच- सर्वमेव त्वयाख्यातं मया ज्ञातं शुभे शृणु
पतीची इच्छा बाळगून, सुंदरमुखी स्त्रीने तपश्चर्या केली, हे राजेंद्र. राजा म्हणाला—तू सर्व काही सांगितलेस, शुभे, मी समजलो, ऐक.
मामेवं हि भजत्वेषा रतिपुत्री वरानना । यमेषा वांछते बाला तत्सर्वं तु ददाम्यहम्
ही रतीची कन्या, सुंदरमुखी, अशा प्रकारे माझी भक्ती करो दे. ही कन्या जे काही इच्छिते, ते सर्व मी तिला देईन.
तथा कुरुष्व कल्याणि यथा मे वश्यतां व्रजेत् । विशालोवाच- अस्या व्रतं प्रवक्ष्यामि तदाकर्णय भूपते
कल्याणी, असे कर की ती माझ्या अधीन येईल. विशाल म्हणाली—मी हिचे व्रत सांगते, ते ऐक, हे भूपती.
पुरुषं यौवनोपेतं सर्वज्ञं वीरलक्षणम् । देवराजसमं राजन्धर्माचारसमन्वितम्
तरुण, सर्वज्ञ, वीरतेची लक्षणे असलेला, देवराजासमान, धर्माचरण करणारा असा पुरुष, हे राजन.
तेजस्विनं महाप्राज्ञं दातारं यज्विनां वरम् । गुणानां धर्मभावस्य ज्ञातारं पुण्यभाजनम्
तेजस्वी, अत्यंत बुद्धिमान, दानशूर, यज्ञात श्रेष्ठ, गुणधर्मांचा जाणकार आणि पुण्याचा पात्र.
लोक इंद्रसमं राजन्सुयज्ञैर्धर्मतत्परम् । सर्वैश्वर्यसमोपेतं नारायणमिवापरम्
लोकांमध्ये इंद्रासारखा, उत्तम यज्ञ करणारा, धर्मनिष्ठ, सर्व ऐश्वर्यांनी युक्त, नारायणासारखा दुसरा.
देवानां सुप्रियं नित्यं ब्राह्मणानामतिप्रियम् । ब्रह्मण्यं वेदतत्त्वज्ञं त्रैलोक्ये ख्यातविक्रमम्
देवतांना नेहमी प्रिय, ब्राह्मणांना अत्यंत प्रिय, ब्रह्मनिष्ठ, वेदतत्त्वाचा जाणकार, त्रैलोक्यात पराक्रमासाठी प्रसिद्ध.
एवंगुणैः समुपेतं त्रैलोक्येन प्रपूजितम् । सुमतिं सुप्रियं कांतं मनसा वरमीप्सति
अशा गुणांनी युक्त, त्रैलोक्याने पूजिला गेलेला, ती आपल्या मनात सुज्ञ, अत्यंत प्रिय आणि सुंदर असा पती इच्छिते.
ययातिरुवाच- एवं गुणैः समुपेतं विद्धि मामिह चागतम् । अस्यानुरूपो भर्त्ताहं सृष्टो धात्रा न संशयः
ययाति म्हणाले—अशा सर्व गुणांनी युक्त मी येथे आलो आहे, हे जाण. मीच तिच्या योग्य असा पती, सृष्टीकर्त्याने निर्माण केलेला, यात शंका नाही.
विशालोवाच- भवंतं पुण्यसंवृद्धं जाने राजञ्जगत्त्रये । पूर्वोक्ता ये गुणाः सर्वे मयोक्ताः संति ते त्वयि
विशाल म्हणाली—राजा, मी तुला त्रैलोक्यात पुण्यवृद्ध म्हणून ओळखते. मी आधी सांगितलेले सर्व गुण तुझ्यात आहेत.
एकेनापि च दोषेण त्वामेषा हि न मन्यते । एष मे संशयो जातो भवान्विष्णुमयो नृप
तरीही, एका दोषामुळे ती तुला स्वीकारत नाही. हेच माझे शंका आहे, राजन—तू विष्णुमय आहेस.
ययातिरुवाच- समाचक्ष्व महादोषं यमेषा नानुमन्यते । तत्त्वेन चारुसर्वांगी प्रसादसुमुखी भव
ययाति म्हणाला — हे सुंदर अंगांची आणि प्रसन्न चेहरा असलेली सुभगे, यमाला न पटणारा मोठा दोष कोणता आहे ते मला स्पष्टपणे सांग. खरी गोष्ट सांग आणि तुझा हसरा चेहरा मला दाखव.
विशालोवाच- आत्मदोषं न जानासि कस्मात्त्वं जगतीपते । जरया व्याप्तकायस्त्वमनेनेयं न मन्यते
विशाला म्हणाली — राजन, तुला स्वतःचाच दोष माहीत नाही का? तुझ्या शरीरात म्हातारपण भरले आहे, म्हणूनच ती तुला स्वीकारत नाही.
एवं श्रुत्वा महद्वाक्यमप्रियं जगतीपतिः । दुःखेन महताविष्टस्तामुवाच पुनर्नृपः
राज्याचा स्वामी हे कठोर आणि अप्रिय शब्द ऐकून मोठ्या दुःखाने भरून गेला आणि पुन्हा तिला म्हणाला.
जरादोषो न मे भद्रे संसर्गात्कस्यचित्कदा । समुद्भूतं ममांगे वै तं न जाने जरागमम्
ययाति म्हणाला — सुभगे, माझ्या अंगात म्हातारपण कुणाच्या संगतीमुळे आले आहे, असा मला काहीच दोष माहीत नाही. हे म्हातारपण माझ्यावर कसे आले, हे मला कळत नाही.
यं यं हि वांछते चैषा त्रैलोक्ये दुर्लभं शुभे । तमस्यै दातुकामोहं व्रियतां वर उत्तमः
ती ज्या काही गोष्टीची इच्छा करेल, ती तीनही लोकांत दुर्मिळ असली तरी मी तिला देण्यास तयार आहे. तिने सर्वोत्तम वर मागावा.
विशालोवाच- जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एतद्विनिश्चितं राजन्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
विशाला म्हणाली — राजन, जेव्हा तुझ्यावर म्हातारपण नसेल, तेव्हा ती तुझ्यावर खरोखरच प्रसन्न होईल. हे निश्चित आहे; मी सत्य सांगते, पुन्हा सांगते सत्यच.
श्रुतिरेवं वदेद्राजन्पुत्रे भ्रातरि भृत्यके । जरा संक्राम्यते यस्य तस्यांगे परिसंचरेत्
राजन, परंपरेनुसार म्हातारपण मुलाला, भावाला किंवा दासाला दिले जाऊ शकते; ज्याला ते दिले जाते, त्याच्या शरीरात ते संचारते.
तारुण्यं तस्य वै गृह्य तस्मै दत्वा जरां पुनः । उभयोः प्रीतिसंवादः सुरुच्या जायते शुभः
त्याचे तारुण्य घेतले जाते आणि त्याला म्हातारपण दिले जाते; अशा प्रकारे दोघांमध्ये समाधानकारक करार होतो आणि दोघांनाही आनंद मिळतो.
यथात्मदानपुण्यस्य कृपया यो ददाति च । फलं राजन्हि तत्तस्य जायते नात्र संशयः
राजन, जसा कोणी आपले पुण्य दुसऱ्याला दयेमुळे देतो, त्याला त्या पुण्याचे फळ मिळतेच — यात काहीच शंका नाही.
दुःखेनोपार्जितं पुण्यमन्यस्मै हि प्रदीयते । सुपुण्यं तद्भवेत्तस्य पुण्यस्य फलमश्नुते
मोठ्या कष्टाने मिळवलेले पुण्य जर दुसऱ्याला दिले, तर ते पुण्य त्याच्यासाठी उत्तम होते आणि तो त्याचे फळ भोगतो.
पुत्राय दीयतां राजंस्तस्मात्तारुण्यमेव च । प्रगृह्यैव समागच्छ सुंदरत्वेन भूपते
राजन, आपले तारुण्य आपल्या मुलाला दे; त्याला जवळ घे आणि पुन्हा सुंदर रूपात एकत्र ये.
यदा त्वमिच्छसे भोक्तुं तदा त्वं कुरुभूपते । एवमाभाष्य सा भूपं विशाला विरराम ह
कुरुवंशाच्या राजन, तुला जेव्हा सुख उपभोगायचे असेल, तेव्हा तू तसे करू शकतोस. असे सांगून विशाला शांत झाली.
सुकर्मोवाच- एवमाकर्ण्य राजेंद्रो विशालामवदत्तदा । राजोवाच- एवमस्तु महाभागे करिष्ये वचनं तव
सुकर्म म्हणतो — हे ऐकून राजाने विशालेला उत्तर दिले. राजा म्हणाला — महाभागे, तसेच होवो; मी तुझे म्हणणे पाळीन.
कामासक्तः समूढस्तु ययातिः पृथिवीपतिः । गृहं गत्वा समाहूय सुतान्वाक्यमुवाच ह
इच्छेने अंध झालेला आणि कामात गुंतलेला ययाति राजा घरी गेला, मुलांना बोलावले आणि त्यांना म्हणाला.
तुरुं पूरुं कुरुं राजा यदुं च पितृवत्सलम् । कुरुध्वं पुत्रकाः सौख्यं यूयं हि मम शासनात्
त्याने तुर्वसु, पुरु, कुरु आणि पित्याचे प्रेम करणारा यदु यांना बोलावले आणि म्हणाला — मुलांनो, माझ्या आज्ञेने तुम्ही मला सुख द्या.
पुत्रा ऊचुः- पितृवाक्यं प्रकर्तव्यं पुत्रैश्चापि शुभाशुभम् । उच्यतां तात तच्छीघ्रं कृतं विद्धि न संशयः
मुलांनी उत्तर दिले — वडिलांचे सांगणे मुलांनी चांगले असो वा वाईट, पाळायलाच हवे. लवकर सांगा, बाबा, ते लगेच पूर्ण होईल, यात शंका नाही.