धर्मराजं समायांतं ददर्श सुरराट्तदा । समुत्थाय त्वरायुक्तो दत्वा चार्घमनुत्तमम्
त्या वेळी देवांचा राजा धर्मराज येताना पाहिला; तो त्वरित उठला आणि त्याला उत्तम अर्घ्य अर्पण केला.
पप्रच्छागमनं तस्य कथयस्व ममाग्रतः । समाकर्ण्य महद्वाक्यं देवराजस्य भाषितम्
त्याने विचारले, 'तू इथे का आलास, ते माझ्यासमोर सांग.' देवराजाने मोठ्या आदराने विचारलेले हे शब्द ऐकून—
धर्मराजोऽब्रवीत्सर्वं ययातेश्चरितं महत् । धर्मराज उवाच- श्रूयतां देवदेवेश यस्मादागमनं मम
धर्मराजाने ययातीचे सर्व महान कृत्य सांगितले. धर्मराज म्हणाला— 'देवतांचा देव, मी का आलो ते ऐका.'
कथयाम्यहमत्रापि येनाहमागतस्तव । नहुषस्यात्मजेनापि वैष्णवेन महात्मना
'मी इथे का आलो, ते मी तुला सांगतो— नहुषाचा पुत्र, जो मोठ्या मनाचा वैष्णव आहे, त्याच्यामुळे.'
वैष्णवाश्च कृता मर्त्या ये वसंति महीतले । वैकुंठस्य समं रूपं मर्त्यलोकस्य वै कृतम्
'जे माणसे पृथ्वीवर राहतात आणि वैष्णव आहेत, त्यांनी मर्त्यलोकाला वैकुंठासारखेच केले आहे.'
अमरा मानवा जाता जरारोगविवर्जिताः । पापमेव न कुर्वंति असत्यं न वदंति ते
'देव लोक माणूस झाले आहेत, पण त्यांना न वृद्धापकाळ आहे, न आजार. ते पाप करत नाहीत, आणि कधीही असत्य बोलत नाहीत.'
कामक्रोधविहीनास्ते लोभमोहविवर्जिताः । दानशीला महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः
'त्यांना इच्छा किंवा राग नाही, लोभ किंवा मोह नाही; ते सर्व दानशूर, मोठ्या मनाचे आणि धर्मनिष्ठ आहेत.'
सर्वधर्मैः समर्चंति नारायणमनामयम् । तेन वैष्णवधर्मेण मानवा जगतीतले
'सर्व धर्मांनी ते नारायणाची पूजा करतात, जो निर्दोष आहे. त्या वैष्णव धर्मामुळे पृथ्वीवरील माणसे—'
निरामया वीतशोकाः सर्वे च स्थिरयौवनाः । दूर्वा वटा यथा देव विस्तारं यांति भूतले
'रोग आणि दुःखापासून मुक्त आहेत, सर्वांचे तारुण्य टिकून आहे; दर्वा किंवा वडाच्या झाडासारखे ते पृथ्वीवर पसरले आहेत.'
तथा ते विस्तरं प्राप्ताः पुत्रपौत्रैः प्रपौत्रकैः । तेषां पुत्रैः प्रपौत्रैश्च वंशाद्वंशांतरं गताः
'अशा प्रकारे, त्यांचे पुत्र, नातू आणि पणतू यांनी त्यांचा वंश वाढवला आहे; त्यांच्या मुलांमुळे आणि पणतूंमुळे वंश पुढे गेला आहे.'
एवं हि वैष्णवः सर्वो जरामृत्युविवर्जितः । मर्त्यलोकः कृतस्तेन नहुषस्यात्मजेन वै
'अशा रीतीने प्रत्येक वैष्णव वृद्धापकाळ आणि मृत्यूपासून मुक्त आहे; नहुषाचा पुत्र असल्यामुळे मर्त्यलोक असे झाले आहे.'
पदभ्रष्टोस्मि संजातो व्यापारेण विवर्जितः । एतत्सर्वं समाख्यातं मम कर्मविनाशनम्
'मी माझ्या स्थानावरून खाली पडलो आहे, माझे कार्य थांबले आहे; हे सर्व मी सांगितले, माझ्या कर्माचा नाश झाला आहे.'
एवं ज्ञात्वा सहस्राक्ष लोकस्यास्य हितं कुरु । एतत्ते सर्वमाख्यातं यथापृष्टोस्मि वै त्वया
'हे सर्व जाणून, हे हजार डोळ्यांच्या इंद्रा, या लोकांचे भले कर. हे सर्व मी तुला सांगितले, जसे तू विचारलेस.'
एतस्मात्कारणादिंद्र आगतस्तव सन्निधौ । इंद्र उवाच- पूर्वमेव मया दूत आगमाय महात्मनः
'या कारणासाठी, इंद्रा, मी तुझ्या समोर आलो आहे.' इंद्र म्हणाला— 'मी आधीच दूत पाठवला होता त्या मोठ्या मनाच्या राजाला बोलावण्यासाठी.'
प्रेषितो धर्मराजेंद्र दूतेनास्यापि भाषितम् । नाहं स्वर्गसुखस्यार्थी नागमिष्ये दिवं पुनः
'धर्मराजाला दूताने पाठवले, आणि त्याने असेही सांगितले— "मला स्वर्गसुखाची इच्छा नाही, मी पुन्हा स्वर्गात येणार नाही."'
स्वर्गरूपं करिष्यामि सर्वं तद्भूमिमंडलम् । इत्याचचक्षे भूपालः प्रजापाल्यं करोति सः
'मी संपूर्ण पृथ्वीचे क्षेत्र स्वर्गासारखे करीन.' असे त्या राजाने सांगितले, जो आता आपल्या प्रजेला सांभाळतो.
तस्य धर्मप्रभावेण भीतस्तिष्ठामि सर्वदा । धर्म उवाच- येनकेनाप्युपायेन तमानय सुभूपतिम्
त्याच्या धर्माच्या प्रभावामुळे मी नेहमीच घाबरलेलो असतो. धर्म म्हणाला — कोणत्याही मार्गाने तो उत्तम राजा इथे आण.
देवराज महाभाग यदीच्छसि मम प्रियम् । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य धर्मस्यापि सुराधिपः
देवराजा, जर तुला माझं मन जिंकलं असं वाटत असेल — असं धर्माचं बोलणं ऐकून देवांचा राजा
चिंतयामास मेधावी सर्वतत्वेन भूपते । कामदेवं समाहूय गंधर्वांश्च पुरंदरः
तो बुद्धिमान इंद्र सर्व बाजूंनी विचार करून, कामदेव आणि गंधर्वांना बोलावतो.
मकरंदं रतिं देव आनिनाय महामनाः । तथा कुरुत वै यूयं यथाऽगच्छति भूपतिः
महात्मा इंद्राने मकरंद आणि रतीला आणलं आणि म्हणाला — तुम्ही असं काही करा की राजा इथे येईल.
यूयं गच्छन्तु भूर्लोकं मयादिष्टा न संशयः । काम उवाच- युवयोस्तु प्रियं पुण्यं करिष्यामि न संशयः
तुम्ही सगळ्यांनी माझ्या सांगण्यावरून पृथ्वीवर जा, यात शंका नाही. काम म्हणाला — मी तुमच्यासाठी नक्कीच प्रिय आणि पुण्य काम करीन.
राजानं पश्य मां चैव स्थितं चैव समा युधि । तथेत्युक्त्वा गताः सर्वे यत्र राजा स नाहुषिः
'राजाला आणि मलाही, युद्धात दोघेही समोर आहोत, असं पाहा.' असं म्हणून ते सगळे त्या नहुष राजाजवळ गेले.
नटरूपेण ते सर्वे कामाद्याः कर्मणा द्विज । आशीर्भिरभिनंद्यैव ते च ऊचुः सुनाटकम्
काम आणि इतर सगळ्यांनी नटाच्या रूपात येऊन, आशीर्वाद देऊन, सुंदर नाटक सादर केलं.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ययातिः पृथिवीपतिः । सभां चकार मेधावी देवरूपां सुपंडितैः
त्यांचं बोलणं ऐकून, पृथ्वीचा राजा ययाति, जो बुद्धिमान होता, त्याने आपली सभा विद्वानांनी भरलेली देवांच्या सभेसारखी केली.
समायातः स्वयं भूपो ज्ञानविज्ञानकोविदः । तेषां तु नाटकं राजा पश्यमानः स नाहुषिः
ज्ञान आणि समजूतदारपणात निपुण असलेला राजा स्वतः आला; आणि त्या नहुषाने त्यांचं नाटक पाहिलं.
चरितं वामनस्यापि उत्पत्तिं विप्ररूपिणः । रूपेणाप्रतिमा लोके सुस्वरं गीतमुत्तमम्
त्यांनी वामनाचं, ब्राह्मणाच्या रूपात जन्मलेल्याचं चरित्र आणि जन्म, अतुलनीय रूप आणि मधुर गाण्याने सादर केलं.
गायमाना जरा राजन्नार्यारूपेण वै तदा । तस्या गीतविलासेन हास्येन ललितेन च
त्या वेळी जरा, आर्य स्त्रीच्या रूपात, गाऊ लागली; तिच्या गाण्याच्या लयीने, कोमल हास्याने आणि लीलांनी
मधुरालापतस्तस्य कंदर्पस्य च मायया । मोहितस्तेन भावेन दिव्येन चरितेन च
तिच्या मधुर बोलण्याने आणि कामाच्या मायेमुळे, त्या भावनेने आणि दिव्य अभिनयाने राजा मोहून गेला.
बलेश्चैव यथारूपं विंध्यावल्या यथा पुरा । वामनस्य यथारूपं चक्रे मारोथ तादृशम्
पूर्वी बले आणि विंध्यावली यांच्याप्रमाणेच, माराने वामनासारखं रूप केलं.
सूत्रधारः स्वयं कामो वसंतः पारिपार्श्वकः । नटीवेषधरा जाता सा रतिर्हृष्टवल्लभा
काम स्वतः सूत्रधार झाला, वसंत त्याचा मदतनीस; रती, आनंदी होऊन, नटीच्या वेशात आली.