गंधर्वाणां च वायव्यं याक्षं च सकलं स्मृतम् । पांचभौतिकमिंद्रस्य चत्वारिंशद्गुणं महत्
गंधर्वांचे लोक वायूप्रमाणे आहेत, यक्षांचेही तसेच मानले जाते; इंद्राचे पंचमहाभौतिक लोक मोठे आणि चाळीसपट आहेत.
सोमस्य मानसं दिव्यं विश्वेशं पांचभौतिकम् । सौम्यं प्रजापतीशानामहंकारगुणाधिकम्
सोमाचा मनाने निर्माण झालेला दिव्य लोक, विश्वाचा पंचमहाभौतिक लोक, आणि प्रजापतींचा सौम्य लोक, हे सर्व अहंकाराच्या गुणांनी युक्त आहेत.
चतुष्षष्टिगुणं ब्राह्मं बौधमैश्वर्यमुत्तमम् । विष्णोः प्राधानिकं तंत्रमैश्वर्यं ब्रह्मणः पदम्
ब्राह्म लोक चौरसष्टपट आहे, बुद्धांचे श्रेष्ठ ऐश्वर्य आहे; विष्णूचे प्रधान तांत्रिक ऐश्वर्य म्हणजेच ब्रह्मपद आहे.
श्रीमच्छिवपुरे दिव्ये ऐश्वर्यं सर्वकामिकम् । अनंतगुणमैश्वर्यं शिवस्यात्मगुणं महत्
शिवाच्या दिव्य आणि भव्य नगरीत सर्व इच्छा पूर्ण करणारे ऐश्वर्य आहे; शिवाचे अनंतगुणी ऐश्वर्य म्हणजेच त्याचे महान आत्मगुण आहे.
आदिमध्यांतरहितं विशुद्धं तत्त्वलक्षणम् । सर्वावभासकं सूक्ष्ममनौपम्यं परात्परम्
ते आरंभ, मध्य आणि अंतरहित, निर्मळ, तत्त्वाचा लक्षण असलेले, सर्वांना प्रकाशित करणारे, सूक्ष्म, अनुपम आणि सर्वोच्चापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
सुसंपूर्णं जगद्वेषं पशुपाशाविमोक्षणम् । यो यत्स्थानमनुप्राप्तस्तस्य भोगस्तदात्मकः
ते पूर्णपणे परिपूर्ण आहे, जगाचे स्वरूप आहे, पशूंच्या बंधनातून मुक्त करणारे आहे; जो ज्या अवस्थेला पोहोचतो, त्याला त्याचाच अनुभव मिळतो.
विमानं तत्समानं च भवेदीशप्रसादतः । नानारूपाणि ताराणां दृश्यंते कोटयस्त्विमा
ईश्वराच्या कृपेने त्या प्रमाणात विमान मिळते; येथे ताऱ्यांची असंख्य रूपे आणि कोटी कोटी तारे दिसतात.
अष्टविंशतिरेवं ते संदीप्ताः सुकृतात्मनाम् । ये कुर्वंति नमस्कारमीश्वराय क्वचित्क्वचित्
अशा प्रकारे, जे सत्प्रवृत्तीचे आहेत आणि वेगवेगळ्या वेळी ईश्वराला नमस्कार करतात, त्यांच्यासाठी अठ्ठावीस तेजस्वी लोक आहेत.
संपर्कात्कौतुकाल्लोभात्तद्विमानं लभंति ते । नामसंकीर्तनाद्वापि प्रसंगेन शिवस्य यः
संपर्क, कुतूहल किंवा लोभामुळे ते त्या विमानाला प्राप्त होतात; किंवा अगदी योगायोगाने शिवाचे नाव घेतले तरीही मिळते.
कुर्याद्वापि नमस्कारं न तस्य विलयो भवेत् । इत्येता गतयस्तत्र महत्यः शिवकर्मणि
कोणी फक्त नमस्कार केला तरी त्याचा विनाश होत नाही; अशा या महान गति तेथे शिवाच्या कर्मामुळे मिळतात.
कर्मणाभ्यंतरेणापि पुंसामीशानभावतः । प्रसंगेनापि ये कुर्युः शंकरस्मरणं नराः
कर्म न करता, केवळ ईश्वरभावाने किंवा अगदी योगायोगाने शंकराचे स्मरण करणारे पुरुषही त्या लोकांना पोहोचतात.
तैर्लभ्यं त्वतुलं सौख्यं किं पुनस्तत्परायणैः । विष्णुचिंतां प्रकुर्वंति ध्यानेन गतमानसाः
त्यांना अतुलनीय सुख मिळते—मग जे त्याला पूर्णपणे समर्पित आहेत, त्यांना किती अधिक लाभ होईल! जे विष्णूचे ध्यान करतात, त्यांचे मन ध्यानात लीन होते.
ते यांति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् । शैवं च वैष्णवं रूपमेकरूपं नरोत्तम
जे या परम स्थानाला पोहोचतात, ते विष्णूचं सर्वोच्च स्थान आहे. शैव आणि वैष्णव रूपं एकच आहेत, हे उत्तम पुरुषा.
द्वयोश्च अंतरं नास्ति एकरूपमहात्मनोः । शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे
या दोन महान आत्म्यांमध्ये काहीच फरक नाही; शंकर हे विष्णूच्या रूपात आहेत आणि विष्णू हे शंकराच्या रूपात आहेत.
शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः । एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
शंकराचं हृदय म्हणजे विष्णू आणि विष्णूचं हृदय म्हणजे शंकर; ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिघेही एकाच रूपात आहेत.
त्रयाणामंतरं नास्ति गुणभेदाः प्रकीर्तिताः । शिवभक्तोसि राजेंद्र तथा भागवतोसि वै
या तिघांमध्ये काहीच फरक नाही; केवळ गुणांमध्ये भेद सांगितले आहेत. राजेंद्र, तू शंकराचा भक्त आहेस आणि भगवंताचा भक्तसुद्धा आहेस.
तेन देवाः प्रसन्नास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुप्रीता वरदा राजन्कर्मणस्तव सुव्रत
म्हणून ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे देव तुझ्यावर प्रसन्न आहेत; राजन, तुझ्या शुभ कर्मांमुळे ते अत्यंत संतुष्ट होऊन वर देतात.
इंद्रादेशात्समायातः सन्निधौ तव मानद । ऐंद्रमेनं पदं याहि पश्चाद्ब्राह्मं महेश्वरम्
इंद्राच्या आज्ञेने मी तुझ्या समोर आलो आहे, मान देणारा राजा; आधी इंद्राच्या स्थानाला जा, नंतर ब्रह्मा आणि महेश्वर यांच्या लोकात जा.
वैष्णवं च प्रयाहि त्वं दाहप्रलयवर्जितम् । अनेनापि विमानेन दिव्येन सर्वगामिना
नंतर तू वैष्णव लोकात जाशील, जिथे जळणे किंवा संहार नाही; ह्या दिव्य आणि सर्वत्र जाणाऱ्या विमानानेच तिथे जा.
दिव्यमूर्तिरतो भुंक्ष्व दिव्यभोगान्मनोरमान् । समारुह्य विमानं त्वं पुष्पकं सुखगामिनम्
दिव्य रूप घेऊन, सुंदर स्वर्गीय सुखांचा अनुभव घे; हे पुष्पक विमान, जे सहजपणे जाते, त्यावर बस.
सुकर्मोवाच- एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मौनवान्मातलिस्तदा । राजानं धर्मतत्त्वज्ञं ययातिं नहुषात्मजम्
सुकर्मन म्हणाला: असे म्हणून, श्रेष्ठ ब्राह्मण, मातार्ली तेव्हा शांत झाला; आणि राजा ययाति, धर्माचं तत्त्व जाणणारा, नहुषाचा पुत्र—
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकसप्ततितमोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या भूमिखंडातील वेनकथेत माता-पित्याच्या तीर्थांचे वर्णन आणि ययातिच्या चरित्रातील एकाहत्तरावा अध्याय संपला.
पिप्पल उवाच- मातलेश्च वचः श्रुत्वा स राजा नहुषात्मजः । किं चकार महाप्राज्ञस्तन्मे विस्तरतो वद
पिप्पल म्हणाला: मातार्लीचे शब्द ऐकून, नहुषाचा पुत्र तो बुद्धिमान राजा काय करतो? ते मला सविस्तर सांग.
सर्वपुण्यमयी पुण्या कथेयं पापनाशिनी । श्रोतुमिच्छाम्यहं प्राज्ञ नैव तृप्यामि सर्वदा
ही कथा सर्व पुण्यांनी भरलेली आणि पाप नष्ट करणारी आहे; हे ज्ञानी, मला ती ऐकायची इच्छा आहे, कारण मी कधीच तृप्त होत नाही.
सुकर्मोवाच- सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठो ययातिर्नृपसत्तमः । तमुवाचागतं दूतं मातलिं शक्रसारथिम्
सुकर्मन म्हणाला: सर्व धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राजा ययाति, त्याच्याकडे आलेल्या दूताला, म्हणजे शक्राचा सारथी मातार्लीला, म्हणाला—
ययातिरुवाच- शरीरं नैव त्यक्ष्यामि गमिष्ये न दिवं पुनः । शरीरेण विना दूत पार्थिवेन न संशयः
ययाति म्हणाला: मी माझं शरीर सोडणार नाही, आणि पुन्हा शरीराशिवाय स्वर्गात जाणार नाही, हे दूत; राजाला याबद्दल काहीच शंका नाही.
यद्यप्येवं महादोषाः कायस्यैव प्रकीर्तिताः । पूर्वं चापि समाख्यातं त्वया सर्वं गुणागुणम्
जरी शरीराचे अनेक मोठे दोष सांगितले गेले, आणि तू पूर्वी सर्व गुण-दोष मला समजावलेस—
नाहं त्यक्ष्ये शरीरं वै नागमिष्ये दिवं पुनः । इत्याचक्ष्व इतो गत्वा देवदेवं पुरंदरम्
तरीही मी शरीर सोडणार नाही, आणि पुन्हा स्वर्गात जाणार नाही; इथून जाऊन हे देवांचा देव पुरंदराला सांग.
एकाकिना हि जीवेन कायेनापि महामते । नैव सिद्धिं प्रयात्येवं सांसारिकमिहैव हि
कारण, हे बुद्धिमान, एकटा जीव किंवा फक्त शरीरानेही, सिद्धी मिळत नाही; ह्या जगात असंच घडतं.
नैव प्राणं विना कायो जीवः कायं विना नहि । उभयोश्चापि मित्रत्वं नयिष्ये नाशमिंद्र न
शरीर प्राणाशिवाय राहत नाही, आणि जीव शरीराशिवाय राहत नाही; आणि मी या दोघांची मैत्री तुटू देणार नाही, हे इंद्र.