तूलं सूक्ष्माणिवस्त्राणि ये लोभेन हरंति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च
कापूस, सूक्ष्म कपडे—जे लोभाने घेतात, आणि अशा अनेक प्रकारच्या वस्तू—
नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम्
कोणीतरी या वस्तूंपैकी अगदी थोडंही चोरलं, तरी तो लगेच नरकात जातो; हे असो किंवा ते असो, दुसऱ्याची वस्तू अगदी मोहरीएवढीही—
अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । बह्वल्पकाद्यपि तथा परस्य ममताकृतम्
दुसऱ्याची वस्तू घेणारा नरकात जातो, यात शंका नाही; जास्त असो किंवा थोडं असो, जर ते स्वतःच्या मालकीने घेतलं—
अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतिसमनंतरम्
दुसऱ्याची वस्तू घेणारा नरकात जातो, यात शंका नाही; अशा पापांमुळे, मृत्यूनंतर लगेच—
शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् । यमलोकं व्रजंत्येते शरीरस्था यमाज्ञया
शरीराला त्रास देण्यासाठी, पूर्वीचा रूप मिळतो; हे यमाच्या आज्ञेने शरीरात राहतात आणि यमलोकात जातात—
यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः । देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनियतात्मनाम्
यमाचे भयंकर दूत त्यांना घेऊन जातात, ते फार दुःखी होतात; देव, प्राणी आणि मनुष्यांमध्ये, जे अधर्माच्या मार्गावर आहेत—
धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः । विनयाचारयुक्तानां प्रमादान्मलिनात्मनाम्
धर्मराज न्यायाधीश म्हणून ओळखला जातो, विविध भयंकर शिक्षा देतो; जे शिस्त आणि चांगल्या वागणुकीपासून दूर आहेत, ज्यांचे मन अपवित्र आहे—
प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न च तैरीक्ष्यते यमः । पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम्
त्यांच्यासाठी गुरु प्रायश्चित्ताने न्याय करतो, पण यम त्यांना लक्ष देत नाही; परस्त्रीगामी, चोर आणि अन्याय करणाऱ्यांसाठी—
नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् । तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्
राजा शिक्षा देणारा मानला जातो, आणि गुप्तपणे वागणाऱ्यांसाठी धर्मराज; म्हणून केलेल्या पापासाठी प्रायश्चित्त करावे—
नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि । यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वानुमोदयेत्
अनुभव न आलेल्या पापाचा नाश दुसऱ्या मार्गाने होत नाही, अगदी कितीही कल्पकोटी गेल्या तरी; जो स्वतः करतो, दुसऱ्याला करायला लावतो किंवा अनुमती देतो—
कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् । इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदास्त्रिधाधुना
शरीर, मन किंवा वाणीने केलेल्या पापाचा परिणाम म्हणजे अधोगती; अशा प्रकारे, संक्षिप्तपणे, तीन प्रकारच्या पापांची माहिती दिली आहे—
कथ्यंते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् । एतत्ते नृपते धर्म फलं प्रोक्तं सुविस्तरात्
पाप कर्म करणाऱ्या माणसांच्या विविध गतिंची माहिती सांगितली आहे; हे राजन, धर्माचे फळ तुला विस्ताराने सांगितले आहे.
अन्यत्किंते प्रवक्ष्यामि तन्मे ब्रूहि नरोत्तम । अधर्मस्य फलं प्रोक्तं धर्मस्यापि वदाम्यहम्
मी तुला आणखी काही सांगतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू मला सांग. अधर्माचे फळ सांगितले आहे; आता मी धर्माचे फळही सांगतो.
इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम् । तस्मिन्धर्मप्रसंगेन इत्याख्यातं महात्मना
असे म्हणून मातलीने तिथे सर्वांना प्रेम करणाऱ्या राजाला संबोधित केले; धर्माच्या प्रसंगात त्या महात्म्याने हे सांगितले.
ययातिरुवाच- अधर्मस्य फलं सूत श्रुतं सर्वं मया विभो । धर्मस्यापि फलं ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं मम
ययातिने म्हणाले — हे सारथ्या, मी तुझ्याकडून अधर्माचे फळ पूर्णपणे ऐकले आहे, प्रभो. आता धर्माचे फळही सांग, मला ते ऐकायची उत्सुकता आहे.
मातलिरुवाच- अथ पापैरिमे यांति यमलोकं चतुर्विधाः । संत्रासजननं घोरं विवशाः सर्वदेहिनः
मातली म्हणाले — आता पापांमुळे हे चार प्रकारचे जीव यमलोकात जातात; ते भय उत्पन्न करणारे, भयानक असून सर्व शरीरधारक जीव तेथे विवश होऊन जातात.
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । पुंस्त्रीनपुंसकैर्वृद्धैर्यातव्यं जंतुभिस्ततः
गर्भात असलेले, जन्माला आलेले, लहान, तरुण, मध्यमवयीन, पुरुष, स्त्री, नपुंसक आणि वृद्ध — सर्व जीवांना तिथे जावेच लागते.
शुभाशुभफलं तत्र देहिनां प्रविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिः सर्वैर्मध्यस्थैः सर्वदर्शिभिः
तिथे देहधारकांच्या शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ चित्रगुप्त आणि इतर सर्व न्यायन्यायाने, निष्पक्षपणे आणि सर्व काही पाहणाऱ्यांनी तपासले जाते.
न तेत्र प्राणिनः संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचारितम्
यमाच्या निवासात न जाणारे असे कोणतेही प्राणी नाहीत; जे कर्म केले आहे, ते ठरल्याप्रमाणे नक्कीच भोगावे लागते.
ये तत्र शुभकर्माणः सौम्यचित्तादयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन पथा यमनिकेतनम्
जे शुभ कर्म करणारे, सौम्य मनाचे आणि दयाळू आहेत, ते पुरुष सौम्य मार्गाने यमाच्या निवासात जातात.
यः प्रदद्याच्च विप्राणामुपानत्काष्ठपादुके । स विमानेन महता सुखं याति यमालयम्
जो ब्राह्मणांना काष्ठाच्या पादुकांचा दान करतो, तो मोठ्या विमानात सुखाने यमाच्या निवासात जातो.
छत्रदानेन गच्छंति पथा साभ्रेण देहिनः । दिव्यवस्त्रपरीधाना यांति वस्त्रप्रदायिनः
छत्र दान केल्याने जीव ढगांनी सावली असलेल्या मार्गाने जातात; वस्त्र दान करणारे दिव्य वस्त्रे घालून जातात.
शिबिकायाः प्रदानेन विमानेन सुखं व्रजेत् । सुखासनप्रदानेन सुखं यांति यमालयम्
शिबिकेचे दान केल्याने विमानात सुखाने प्रवास करता येतो; सुखासीन दान केल्याने सुखाने यमाच्या निवासात जाता येते.
आरामकर्ता छायासु शीतलासु सुखं व्रजेत् । यांति पुष्पकयानेन पुष्पारामप्रदायिनः
आराम बांधणारा थंड आणि सावलीच्या जागेत सुखाने जातो; पुष्पाराम दान करणारे पुष्पक विमानाने जातात.
देवायतनकर्ता च यतीनामाश्रमस्य च । अनाथमंडपानां च क्रीडन्याति गृहोत्तमैः
देवांचे मंदिर, साधूंसाठी आश्रम किंवा अनाथांसाठी मंडप बांधणारा उत्तम घरात आनंदाने प्रवास करतो.
देवाग्निगुरुविप्राणां मातापित्रोश्च पूजकः
देव, अग्नी, गुरु, ब्राह्मण आणि आई-वडिलांची पूजा करणारा—
विप्रेषु दीनेषु गुणान्वितेषु यच्छ्रद्धया स्वल्पमपि प्रदत्तम् । तत्सर्वकामान्समुपैति लोके श्राद्धे च दानं प्रवदंति संतः
गरीब आणि गुणी ब्राह्मणांना श्रद्धेने अगदी थोडेही दिले, तर त्या व्यक्तीला या जगात सर्व इच्छा पूर्ण होतात; श्राद्धात दिलेले दानच खरे दान आहे, असे संत सांगतात.
श्रद्धादानेन विज्ञेयमपि वालाग्रमात्रकम् । यत्पात्रादि चतुष्टयं श्रद्धा तेषु सदा मम
श्रद्धेने दिलेले अगदी केसाच्या टोकाएवढे दानही महत्त्वाचे आहे; जे चार प्रकारचे पात्र श्रद्धेने दिले जाते, ते नेहमी माझेच असते.
श्रद्धीयते सदा तस्माच्छ्रद्धायास्तत्फलं भवेत् । गुणान्वितेषु दीनेषु यच्छत्यावसथान्यपि
म्हणून श्रद्धेला नेहमीच महत्त्व आहे; श्रद्धेचे फळ मिळते. गुणी आणि गरीबांना आश्रय दिले तरी त्याचे फळ मिळते.
स प्रयाति सर्वकामं स्थानं पैतामहं नृप । श्रद्धयायेन विप्राय दत्तं काकिणिमात्रकम्
तो सर्व इच्छा पूर्ण होणाऱ्या पितृलोकात पोहोचतो, राजानो; ब्राह्मणाला श्रद्धेने दिलेले एक काकणही तिथे नेते.