शूद्रो विप्रस्य क्षत्रस्य य आचारेण वर्तते । शिल्पिनः कारवो वैद्यास्तथा देवलका नराः
जो शूद्र ब्राह्मण किंवा क्षत्रियासारखा वागतो, कारागीर, काम करणारे, वैद्य आणि देवळात काम करणारे—
भृतकामात्यकर्माणः सर्वे निरयगामिनः । यश्चोदितमतिक्रम्य स्वेच्छया आहरेत्करम्
जे नोकर किंवा मंत्री म्हणून काम करतात, ते सर्व नरकात जाणारे आहेत; आणि जो ठरवलेल्या नियमांकडे दुर्लक्ष करून मनमानी कर लावतो—
नरकेषु स पच्येत यश्च दंडं वृथा नयेत् । उत्कोचकैरधिकृतैस्तस्करैश्च प्रपीड्यते
तो नरकात शिजतो; आणि जो विनाकारण शिक्षा करतो, किंवा लाच, अधिकारी किंवा चोर यांच्या मदतीने त्रास देतो—
यस्य राज्ञः प्रजा राज्ये पच्यते नरकेषु सः । ये द्विजाः प्रतिगृह्णंति नृपस्य पापवर्तिनः
ज्याच्या राज्यात प्रजा त्रास सहन करते, तो नरकात शिजतो; आणि जे ब्राह्मण पापी राजाकडून दान घेतात—
प्रयांति तेपि घोरेषु नरकेषु न संशयः । पारदारिकचौराणां यत्पापं पार्थिवस्य च
परस्त्रीगामी, चोर आणि राजाच्या पापांची जे लोक करतात, तेही नक्कीच भयानक नरकात जातात, यात शंका नाही.
भवत्यरक्षतो घोरो राज्ञस्तस्य परिग्रहः । अचौरं चौरवद्यश्च चौरं चाचौरवत्पुनः
राजाच्या मालमत्तेची योग्य रक्षण न केल्यास ती भयंकर होते; जो निर्दोषाला दोषी मानतो किंवा दोषीला निर्दोष मानतो—
अविचार्य नृपः कुर्यात्सोऽपि वै नरकं व्रजेत् । घृततैलान्नपानादि मधुमांस सुरासवम्
राजा विचार न करता काही कृती करतो, तर तोही नरकात जातो; तूप, तेल, अन्न, पाणी, मध, मांस, आणि दारू—
गुडेक्षुक्षीरशाकादि दधिमूलफलानि च । तृणकाष्ठं पुष्पपत्रं कांस्यभाजनमेव च
गूळ, ऊस, दूध, भाज्या, दही, मूळ, फळे, गवत, लाकूड, फुलं, पाने आणि कांस्याचे भांडे—
उपानच्छत्रकटक शिबिकामासनं मृदु । ताम्रं सीसं त्रपुकांस्यं शंखाद्यं च जलोद्भवम्
चपला, छत्री, कडे, पालखी, मऊ आसन, तांबे, शिसे, टिन, कांस्य, शंख आणि पाण्यातून मिळणाऱ्या वस्तू—
वादित्रं वेणुवंशाद्यं गृहोपस्करणानि च । ऊर्णाकार्पासकौशेय रंगपद्मोद्भवानि च
वाद्य, वासळी, घरातील वस्तू, लोकर, कापूस, रेशीम, रंगीत किंवा कमळाच्या धाग्यापासून बनवलेल्या वस्तू—
तूलं सूक्ष्माणिवस्त्राणि ये लोभेन हरंति च । एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणि विविधानि च
कापूस, सूक्ष्म कपडे—जे लोभाने घेतात, आणि अशा अनेक प्रकारच्या वस्तू—
नरकेषु द्रुतं गच्छेदपहृत्याल्पकान्यपि । यद्वा तद्वा परद्रव्यमपि सर्षपमात्रकम्
कोणीतरी या वस्तूंपैकी अगदी थोडंही चोरलं, तरी तो लगेच नरकात जातो; हे असो किंवा ते असो, दुसऱ्याची वस्तू अगदी मोहरीएवढीही—
अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । बह्वल्पकाद्यपि तथा परस्य ममताकृतम्
दुसऱ्याची वस्तू घेणारा नरकात जातो, यात शंका नाही; जास्त असो किंवा थोडं असो, जर ते स्वतःच्या मालकीने घेतलं—
अपहृत्य नरो याति नरके नात्र संशयः । एवमाद्यैर्नरः पापैरुत्क्रांतिसमनंतरम्
दुसऱ्याची वस्तू घेणारा नरकात जातो, यात शंका नाही; अशा पापांमुळे, मृत्यूनंतर लगेच—
शरीरघातनार्थाय पूर्वाकारमवाप्नुयात् । यमलोकं व्रजंत्येते शरीरस्था यमाज्ञया
शरीराला त्रास देण्यासाठी, पूर्वीचा रूप मिळतो; हे यमाच्या आज्ञेने शरीरात राहतात आणि यमलोकात जातात—
यमदूतैर्महाघोरैर्नीयमानाः सुदुःखिताः । देवतिर्यङ्मनुष्याणामधर्मनियतात्मनाम्
यमाचे भयंकर दूत त्यांना घेऊन जातात, ते फार दुःखी होतात; देव, प्राणी आणि मनुष्यांमध्ये, जे अधर्माच्या मार्गावर आहेत—
धर्मराजः स्मृतः शास्ता सुघोरैर्विविधैर्वधैः । विनयाचारयुक्तानां प्रमादान्मलिनात्मनाम्
धर्मराज न्यायाधीश म्हणून ओळखला जातो, विविध भयंकर शिक्षा देतो; जे शिस्त आणि चांगल्या वागणुकीपासून दूर आहेत, ज्यांचे मन अपवित्र आहे—
प्रायश्चित्तैर्गुरुः शास्ता न च तैरीक्ष्यते यमः । पारदारिकचौराणामन्यायव्यवहारिणाम्
त्यांच्यासाठी गुरु प्रायश्चित्ताने न्याय करतो, पण यम त्यांना लक्ष देत नाही; परस्त्रीगामी, चोर आणि अन्याय करणाऱ्यांसाठी—
नृपतिः शासकः प्रोक्तः प्रच्छन्नानां च धर्मराट् । तस्मात्कृतस्य पापस्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्
राजा शिक्षा देणारा मानला जातो, आणि गुप्तपणे वागणाऱ्यांसाठी धर्मराज; म्हणून केलेल्या पापासाठी प्रायश्चित्त करावे—
नाभुक्तस्यान्यथा नाशः कल्पकोटिशतैरपि । यः करोति स्वयं कर्म कारयेद्वानुमोदयेत्
अनुभव न आलेल्या पापाचा नाश दुसऱ्या मार्गाने होत नाही, अगदी कितीही कल्पकोटी गेल्या तरी; जो स्वतः करतो, दुसऱ्याला करायला लावतो किंवा अनुमती देतो—
कायेन मनसा वाचा तस्य चाधोगतिः फलम् । इति संक्षेपतः प्रोक्ताः पापभेदास्त्रिधाधुना
शरीर, मन किंवा वाणीने केलेल्या पापाचा परिणाम म्हणजे अधोगती; अशा प्रकारे, संक्षिप्तपणे, तीन प्रकारच्या पापांची माहिती दिली आहे—
कथ्यंते गतयश्चित्रा नराणां पापकर्मणाम् । एतत्ते नृपते धर्म फलं प्रोक्तं सुविस्तरात्
पाप कर्म करणाऱ्या माणसांच्या विविध गतिंची माहिती सांगितली आहे; हे राजन, धर्माचे फळ तुला विस्ताराने सांगितले आहे.
अन्यत्किंते प्रवक्ष्यामि तन्मे ब्रूहि नरोत्तम । अधर्मस्य फलं प्रोक्तं धर्मस्यापि वदाम्यहम्
मी तुला आणखी काही सांगतो, हे श्रेष्ठ पुरुषा, तू मला सांग. अधर्माचे फळ सांगितले आहे; आता मी धर्माचे फळही सांगतो.
इत्युक्त्वा मातलिस्तत्र राजानं सर्ववत्सलम् । तस्मिन्धर्मप्रसंगेन इत्याख्यातं महात्मना
असे म्हणून मातलीने तिथे सर्वांना प्रेम करणाऱ्या राजाला संबोधित केले; धर्माच्या प्रसंगात त्या महात्म्याने हे सांगितले.
ययातिरुवाच- अधर्मस्य फलं सूत श्रुतं सर्वं मया विभो । धर्मस्यापि फलं ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं मम
ययातिने म्हणाले — हे सारथ्या, मी तुझ्याकडून अधर्माचे फळ पूर्णपणे ऐकले आहे, प्रभो. आता धर्माचे फळही सांग, मला ते ऐकायची उत्सुकता आहे.
मातलिरुवाच- अथ पापैरिमे यांति यमलोकं चतुर्विधाः । संत्रासजननं घोरं विवशाः सर्वदेहिनः
मातली म्हणाले — आता पापांमुळे हे चार प्रकारचे जीव यमलोकात जातात; ते भय उत्पन्न करणारे, भयानक असून सर्व शरीरधारक जीव तेथे विवश होऊन जातात.
गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः । पुंस्त्रीनपुंसकैर्वृद्धैर्यातव्यं जंतुभिस्ततः
गर्भात असलेले, जन्माला आलेले, लहान, तरुण, मध्यमवयीन, पुरुष, स्त्री, नपुंसक आणि वृद्ध — सर्व जीवांना तिथे जावेच लागते.
शुभाशुभफलं तत्र देहिनां प्रविचार्यते । चित्रगुप्तादिभिः सर्वैर्मध्यस्थैः सर्वदर्शिभिः
तिथे देहधारकांच्या शुभ-अशुभ कर्मांचे फळ चित्रगुप्त आणि इतर सर्व न्यायन्यायाने, निष्पक्षपणे आणि सर्व काही पाहणाऱ्यांनी तपासले जाते.
न तेत्र प्राणिनः संति ये न यांति यमक्षयम् । अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचारितम्
यमाच्या निवासात न जाणारे असे कोणतेही प्राणी नाहीत; जे कर्म केले आहे, ते ठरल्याप्रमाणे नक्कीच भोगावे लागते.
ये तत्र शुभकर्माणः सौम्यचित्तादयान्विताः । ते नरा यांति सौम्येन पथा यमनिकेतनम्
जे शुभ कर्म करणारे, सौम्य मनाचे आणि दयाळू आहेत, ते पुरुष सौम्य मार्गाने यमाच्या निवासात जातात.