आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः
स्वतःच्या कळपापासून वेगळे करणे, जबरदस्तीने हलवणे आणि बंदिस्त ठेवणे — यामुळे जनावरांच्या अंगाला अनेक प्रकारचे दुःख सहन करावे लागते.
वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा
पावसाचे, थंडीचे आणि उन्हाचे दुःख पकडलेल्या पक्षी आणि जनावरांसाठी फारच कठीण असते; त्यामुळे शरीराला अनेक प्रकारची वेदना सहन करावी लागते.
गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्
माणसाला गर्भात मोठे दुःख असते, जन्मताना त्रास होतो; बालपणी वेदना आणि अज्ञान असते, आणि तारुण्यात वडिलधाऱ्यांचे कठोर शिक्षण मिळते.
यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः
युवावस्थेत वासना आणि इच्छा यामुळे दुःख होते, पुन्हा मत्सरामुळेही त्रास होतो; शेती, व्यापार, सेवा आणि गोरक्षणासारख्या कामांतूनही वेदना मिळते.
वृद्धभावे च जरया व्याधिभिश्च प्रपीडनात् । मरणे च महद्दुःखं प्रार्थनायां ततोधिकम्
वृद्धावस्थेत जर्जरपणा आणि आजार यामुळे त्रास होतो; मृत्यूच्या वेळी मोठे दुःख असते, आणि जगण्याची आस अधिकच वेदना देते.
राजाग्निजलदाघातचौरशत्रु भयं महत् । अर्थस्यार्जनरक्षायां भयं नाशे व्यये पुनः
राजा, आग, पाणी, मार, चोर आणि शत्रू यांच्यामुळे मोठी भीती वाटते; संपत्ती मिळवताना आणि राखताना भीती असते, आणि ती हरवली किंवा खर्च झाली तरी पुन्हा भीती वाटते.
कार्पण्यं मत्सरो दम्भो धनाधिक्ये भयं महत् । अकार्ये संप्रवृत्तिश्च दुःखानि धनिनां सदा
कंजुषपणा, मत्सर, दांभिकपणा आणि संपत्तीमुळे मोठी भीती — श्रीमंतांना नेहमीच चुकीच्या कृत्यांत गुंतल्याने दुःख मिळते.
भृत्यवृत्तिः कुसीदं च दासत्वं परतंत्रता । इष्टानिष्टाभियोगश्च संयोगाश्च सहस्रशः
नोकरी, सावकारी, गुलामी, दुसऱ्यावर अवलंबून राहणे, आणि हवे-नको असलेल्या गोष्टींशी सतत संबंध — या सर्व गोष्टींमुळे दुःख होते.
दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता । अधरोत्तरभागश्च नारकं राजविक्रमम्
दुष्काळ, वाईट नशीब, अज्ञान, गरिबी, नीच दर्जा, नरक आणि राजाचा जुलूम — या सगळ्यांमुळे दुःखच मिळते.
अन्योन्याभिभवं दुःखमन्यांन्यतो भयं महत् । अन्योन्याच्च प्रकोपश्च राज्ञो दुःखं महीभृताम्
एकमेकांवर वर्चस्व गाजवण्यामुळे दुःख, एकमेकांपासून मोठी भीती, आणि संताप — तर राजांना त्यांच्या प्रजेमुळे त्रास सहन करावा लागतो.
अनित्यतात्र भावानां कृतकाम्यस्य देहिनः । अन्योन्य मर्मभेदाच्च अन्योन्य करपीडनात्
सर्व गोष्टींची नश्वरता, देहधाऱ्यांची इच्छा, एकमेकांना इजा करणे आणि त्रास देणे — या सगळ्यांमुळे दुःख निर्माण होते.
लुब्धाश्च पापभेदेन अन्योन्यस्य च भक्षणम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्भीतं चराचरम्
लोभी माणसे पाप करून एकमेकांना खातात; अशा अनेक दुःखांमुळे सर्व सजीव आणि निर्जीव गोष्टी घाबरलेल्या असतात.
निरयादि मनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कंधात्स्कंधेन यन्भारं विश्रामं मन्यते यथा
नरकापासून माणसापर्यंत — म्हणून ज्ञानी माणसाने सर्व काही सोडावे; जसे एक खांद्यावरून दुसऱ्या खांद्यावर ओझे टाकल्याने थोडा आराम मिळतो.
तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । अन्योन्यातिशयोपेताः सर्वदा भोगसंप्लवाः
त्याचप्रमाणे, या जगात एक दुःख दुसऱ्या दुःखाने शांत होते; सुखांमध्ये नेहमीच स्पर्धा आणि अतीरेक असतो.
धर्मक्षयाच्च देवानां दिवि दुःखमवस्थितम् । नानायोनिसहस्रेषु संभवः पुण्यसंक्षयात्
धर्म कमी झाला की, देवांनाही स्वर्गात दुःख सहन करावे लागते; पुण्य संपले की, असंख्य योनींमध्ये जन्म घ्यावा लागतो.
रोगाश्च विविधाकारा देवलोकेऽपि संस्मृताः । यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नमश्विभ्यां संधितं पुनः
स्वर्गातसुद्धा विविध प्रकारचे रोग आठवले जातात; यज्ञाचे डोके छाटले गेले होते, ते अश्विनी कुमारांनी पुन्हा जोडले.
तेन दोषेण यज्ञस्य शिरोरोगः सदैव हि । मार्तंडभानोः कुष्ठं च वरुणस्य जलोदरम्
त्या दोषामुळे यज्ञाला कायम डोकेदुखी झाली, सूर्याला कुष्ठरोग झाला आणि वरुणाला जलोदर झाला.
पूष्णोदशनवैकल्यं भुजस्तंभः शचीपतेः । सुमहान्क्षयरोगश्च सोमस्य परिकीर्तितः
पूषणाचे दात तुटले, शचीपती इंद्राचे हात कडक झाले आणि सोमाला मोठा क्षयरोग झाला असे सांगितले जाते.
ज्वरश्च सुमहानासीद्दक्षस्यापि प्रजापतेः । कल्पेकल्पे च देवानां महतामपि संक्षयः
दक्ष प्रजापतीलाही मोठा ताप आला; आणि प्रत्येक युगात मोठ्या मोठ्या देवतांनाही क्षय येतो.
परार्धद्वयकालांते ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता । दक्षस्य दुहितां पौत्रीं ब्रह्मा कामितवान्पुनः
दोन परार्धांच्या शेवटी ब्रह्मालाही नश्वरता येते; ब्रह्माने पुन्हा दक्षाची नात कामनेने इच्छिली.
क्रोधेन च जयां देवीं योगज्ञां शप्तवान्प्रभुः । कामक्रोधौ स्थितौ यत्र तत्र दोषास्तदात्मकाः
प्रभूने रागाने योगविद्या असलेल्या जयादेवीला शाप दिला; जिथे काम आणि क्रोध असतात तिथे त्याच स्वरूपाचे दोष निर्माण होतात.
दुःखानि च समस्तानि संस्थितानि न संशयः । विशीर्णजन्ममरणं सर्वाशित्वं हविर्भुजः
सर्व दुःखे तिथेच आहेत, यात शंका नाही; जन्म-मरणाचा फेर तुटतो आणि हविर्भुज सर्व काही भक्षण करतात.
स्त्रीवधः कामसक्तिश्च सारथ्यं पांडवे बले । रुद्रेण त्रिपुरं दग्धं दक्षयज्ञो विनाशितः
स्त्रीहत्या, कामासक्ती, पांडवांच्या सैन्यात सारथ्य, रुद्राने त्रिपुराचे दहन, आणि दक्षयज्ञाचा नाश—
स्कंदस्य जन्म वै शुक्रात्क्रीडादीनां सहस्रशः । एवं त्रयोपि रागाद्यैर्दोषैर्देवाः समन्विताः
शुक्रापासून स्कंदाचा जन्म, आणि अशा हजारो क्रीडा—याप्रमाणे या तिघांनाही रागादी दोष लागतात.
एभ्यः परः प्रभुः शांतः परिपूर्णः स मुक्तिदः । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशये स्थितम्
या सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ, शांत, परिपूर्ण आणि मुक्तिदाता असा प्रभू आहे; असे हे संपूर्ण जग एकमेकांमध्ये श्रेष्ठत्वाने भरलेले आहे.
दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमं व्रजेत् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः
हे जग दुःखांनी भरलेले आहे हे ओळखून, माणसाने परम वैराग्य साधावे; वैराग्यातून विरक्ती येते आणि विरक्तीतून ज्ञान जन्माला येते.
ज्ञानेन तत्परं ज्ञानं शिवं मुक्तिमवाप्नुयात् । समस्तदुःखनिर्मुक्त स्वस्थात्मा स सुखी तदा
ज्ञानाने ते परम, मंगल आणि मुक्तिदायक ज्ञान मिळते; सर्व दुःखांतून मुक्त होऊन, आपले स्वरूप गाठून आत्मा तेव्हा खरा सुखी होतो.
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च मुक्त इत्यभिधीयते । मातलिरुवाच- एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्
जो सर्वज्ञ आणि परिपूर्ण आहे, त्याला मुक्त असे म्हणतात. मातली म्हणाला—तू विचारलेले सर्व मी तुला सांगितले आहे.
धर्माधर्मविवेको हि सर्वज्ञानसमुद्भवः । इंद्रलोके प्रगंतव्यं देवराजस्य शासनात्
धर्माधर्माचा विवेक हा सर्व ज्ञानाचा मूळ आहे; देवेंद्राच्या आज्ञेने आपण इंद्रलोकात जावे लागेल.
ययातिरुवाच- अस्मद्भाग्यप्रसंगेन भवतो दर्शनं मम । संजातं शक्रसंवाह एतच्छ्रेयो ममातुलम्
ययाति म्हणाला—माझ्या भाग्यामुळे मला तुझे दर्शन घडले; शक्राच्या सारथ्याशी ही भेट माझ्यासाठी अतुल्य कल्याण आहे.