स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते
तीव्र तापाचा स्पर्श होताच, लगेच ताप येतो; त्या मोठ्या तापामुळे मोठा मोह निर्माण होतो.
संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च
मोहग्रस्त माणसाला लगेच स्मरणभ्रंश होतो; त्या विस्मरणामुळे आणि पूर्वीच्या कर्मांच्या प्रभावाने,
रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते
त्याच जन्मात त्या जीवाला आसक्ती निर्माण होते; म्हणून हा लोक मोह आणि आसक्तीने चुकीच्या कृत्यांत गुंततो.
न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते
तो स्वतःला, दुसऱ्यांना किंवा दैवताला ओळखत नाही; तो श्रेष्ठ कल्याण ऐकत नाही, आणि डोळे असूनही पाहत नाही.
समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि
तो एकाच मार्गावर हळूहळू चालताना प्रत्येक पावलावर ठेचकाळतो; बुद्धी असली तरी, ज्ञानी लोक समजावून सांगितले तरी त्याला कळत नाही.
संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च
म्हणून, लोभाच्या अधीन होऊन माणूस संसारात दुःख भोगतो; आणि गर्भातील स्मरण नसल्याने, शिवाने सांगितलेलं शास्त्र सांगितलं जातं.
तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने
त्या दुःखाचं वर्णन करण्यासाठी, जे स्वर्ग आणि मोक्ष प्राप्त करायला मदत करतं, धर्म, काम आणि अर्थ साधताना शिवाला ओळखल्यावर,
न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः
माणसं स्वतःच्या कल्याणासाठी काहीच करत नाहीत; हेच इथे मोठं आश्चर्य आहे. इंद्रिय आणि बुद्धी न विकसित झाल्यामुळे बालपणात पुन्हा मोठं दुःख येतं.
इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा
इच्छा असूनही तो बोलू शकत नाही, काही करूही शकत नाही; मान्यवर माणूस दात येतानाचा मोठा त्रास सहन करतो, आणि वाऱ्यामुळे होणारी अस्वस्थता देखील सहन करतो.
बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति
लहानपणी येणाऱ्या वेगवेगळ्या आजारांनी आणि वाईट शक्तींनी तो त्रस्त असतो; तहान आणि भूक यामुळे त्याचे शरीर व्याकुळ होते, कधी बसतो, कधी चालतो.
विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः
मोहामुळे लहान मूल घाण किंवा मुत खाऊ शकते; बालपणी कान टोचणे आणि आई-वडिलांकडून मार खाणे हेही होते.
अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः
अक्षर ओळखणे आणि इतर शिकवण्या, गुरुजनांचे आदेश, आणि अनियंत्रित इंद्रियांच्या वासनेमुळेही दुःख होते.
रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते
नेहमी आजारांनी त्रस्त असणाऱ्याला तारुण्यात सुख कुठे मिळणार? मत्सरामुळे मोठे दुःख होते, आणि मोहामुळेही दुःख निर्माण होते.
तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः
तेथे रागावलेल्या माणसाला वासना फक्त दुःखच देते; रात्री वासनाग्नीने त्रस्त होऊन झोप लागत नाही.
दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः
दिवसा सुद्धा, संपत्ती मिळवायची चिंता असताना सुख कसे मिळेल? स्त्रियांनी शरीर थकलेल्याच्या वीर्याचे थेंब—
न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च
हे थेंब घामाच्या थेंबांसारखेच सुखदायक मानू नयेत; ज्या माणसाला कृमी, कुष्ठरोग किंवा नीच जन्माचा त्रास आहे,
कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
स्त्रियांसोबत मिळणारे सुख हे खाज सुटल्यावर खरवडण्याच्या जळजळीप्रमाणेच असते, आणि संपत्ती मिळवायच्या चिंतेत जे सुख वाटते तेही तसेच असते.
तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः
स्त्रियांसोबतचे सुख असेच मानावे, त्याहून अधिक काहीच नाही; मनःशांती नसताना माणसाला जे दुःख होते, तेच खरे दुःख आहे.
ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्
पूर्वी एकमेकांकडून मिळालेले नंतर वेगळेच होते; म्हातारपण आणि आजारांनी ग्रासल्यावर प्रिय गोष्टीही वेगळ्या वाटू लागतात.
अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः
पूर्वी तरुण असलेला आपण आता म्हातारपणाने त्रस्त झालो आहोत हे पाहून, ज्याला समज आहे तो नक्कीच विरक्त होईल; ज्याला काहीच कळत नाही तोच तसे करणार नाही.
जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते
म्हातारपणाने ग्रासलेला माणूस पत्नी, मुलगा आणि इतर नातेवाईकांकडून दुर्लक्षित होतो, आणि शक्ती नसल्यामुळे वाईट नोकरांकडूनही अपमानित होतो.
न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
म्हातारपणाने ग्रासलेला माणूस धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष साधू शकत नाही; म्हणून तरुणपणी धर्माचरण करावे.
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः
वात, पित्त, कफ यांचा असमतोल म्हणजे आजार; हे शरीर वातादींच्या संयोगाने बनलेले आहे असे सांगितले आहे.
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च
म्हणून हे आपले शरीर नेहमी आजारांनी भरलेले आहे असे समजावे, कारण ते वातादींपासून वेगळे नाही आणि आजारांच्या पिंजऱ्यातच आहे.
रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्
नाना प्रकारच्या आजारांनी त्रस्त होऊन देहधारी माणूस अनेक दुःख अनुभवतो; ही दुःखे स्वतःलाच कळतात—मी आणखी काय सांगू?
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः
या शरीरात एकशेएक मृत्यूचे प्रकार स्थिर आहेत; त्यात एक काळाशी जोडलेला आहे, उरलेले योगायोगाने येणारे मानले आहेत.
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति
इथे सांगितलेल्या आजारांना औषधं, जप, होम, दान यांनी शमवता येतं; पण वेळेचं मृत्यू या सगळ्यांनी थांबत नाही.
यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः
जर अकाली मृत्यू नसता, विष चाखल्याने येणारा धोका नसता, तर माणूस त्याला घाबरला नसता, आणि असं काही तो टाळलं नसतं.
विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्
नानाविध आजार, सर्प वगैरे प्राणी, विषं आणि जादूटोणा — हे सगळं देहधारकांसाठी मृत्यूचे दरवाजे आहेत.
पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा
सर्व आजारांनी त्रस्त असलेल्या माणसाला, स्वतः धन्वंतरी जरी आला तरी, जर वेळ आली असेल तर, बरा करू शकत नाही.