कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्
काम आणि राग यांनी व्यापलेलं, श्वासांनी त्रस्त, भोगाची तहान लागलेलं, आत लपलेलं, आणि आसक्ती-द्वेष यांच्या अधीन असतं.
सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्
त्याचे सर्व अवयव आणि उप-अवयव नीट ठरलेले असतात, गर्भाशयाच्या आवरणाने वेढलेले, आणि गर्भाच्या अरुंद, अंधाऱ्या मार्गाने बाहेर येतात.
विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे
त्याचं अंग मल, मूत्र आणि रक्ताने माखलेलं असतं, सहा आवरणांतून उत्पन्न झालेलं, आणि हाडांच्या चौकटीचा एक समूह म्हणून ओळखावं.
शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः
तीनशे पाच स्नायू, सर्व बाजूंनी असंख्य केसांच्या मुळांनी झाकलेले, आणि तीन-सव्वातीन थरांनी आच्छादलेले असतात.
शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्
हे शरीर स्थूल आणि सूक्ष्म, दिसणारं आणि न दिसणारं, या मांसाच्या कोट्यवधी नाड्यांनी पूर्ण व्यापलेलं असतं.
प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः
त्यात घाम, जो अशुद्ध असतो, भरलेला असतो; त्यात बत्तीस दात असतात, आणि वीस नखं असतात असं सांगितलं आहे.
पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च
पित्ताचं प्रमाण एक कुडव, कफाचं अर्धा आढका, चरबीचे पाच पळ, आणि मज्जेचं त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात असतं.
पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा
पाच अर्बुद पळ असतात, मेदाचे दहा पळ, मोठ्या रक्ताचे तीन पळ, आणि मज्जा रक्ताच्या चारपट असते.
शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते
शुक्राचं प्रमाण अर्धा कुडव, त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात देहधारकांची ताकद असते; आणि मांसाचा एक गोळा म्हणजे एक हजार पळ असतो असं सांगितलं आहे.
रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं चाप्रमाणतः । इति देहगृहे राजन्वासः स्यान्नित्यमात्मनः
रक्ताचं प्रमाण शंभर पळ असतं, आणि मलमूत्राचं प्रमाण मोजता येत नाही; म्हणून, राजन, शरीर हे आत्म्याचं नेहमीचं घर आहे.
अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्
हे शरीर अशुद्ध असूनही शुद्ध आत्म्याचं आहे, कर्माच्या बंधनाने बनलेलं, आणि कधी कधी शुक्र-रक्ताच्या संयोगातून निर्माण होतं.
नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः
हे नेहमीच मलमूत्राने एकत्र असतं, म्हणून त्याला अशुद्ध म्हणतात; जसा घाण भरलेला मडका बाहेरून स्वच्छ दिसतो, तसंच हे आहे.
शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च
शरीर कितीही स्वच्छतेने धुतलं, तरी ते शुद्ध होत नाही; उलट, या शरीराला स्पर्श झाल्यावर अगदी पवित्र समजली जाणारी पंचगव्य आणि हवनाची सामग्रीही अपवित्र होते.
अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च
या शरीराच्या अपवित्रतेमुळे, कितीही स्वादिष्ट अन्नपाणी किंवा सुगंधी वस्तू असल्या, त्या शरीराला लागल्या की लगेचच त्यांची शुद्धता नष्ट होते.
अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने
म्हणून, याहून अधिक अपवित्र दुसरं काय असू शकतं? हे लोकांनो, रोज शरीरातून काय बाहेर पडतं, ते तुम्ही पाहत नाही का?
देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः
शरीरातून निघणारा घाण आणि दुर्गंध हाच त्याचा खरा स्वरूप आहे—मग असं शरीर शुद्ध कसं म्हणावं? पंचगव्य किंवा कुशाच्या पाण्याने कितीही धुतलं, तरीही ते शुद्ध होत नाही.
घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव
जसं कोळसा कितीही घासला तरी स्वच्छ होत नाही, तसंच या शरीरातल्या नाड्या सतत डोंगरातून वाहणाऱ्या झऱ्यासारख्या चालूच असतात.
कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते
कफ, मूत्र वगैरे घाण भरलेलं हे शरीर कधीच पूर्णपणे शुद्ध होऊ शकत नाही; सगळ्या अपवित्र गोष्टींचा संग्रह असलेल्या या शरीरात एकही भाग खरं तर शुद्ध नाही.
शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः
एक ठिकाण जरी स्वच्छ दिसलं, तरी ते खरं शुद्ध असत नाही; दिवस असो वा रात्र, माती आणि पाण्याने हात धुतला तरीही,
तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः
तरीसुद्धा लोक शरीराशी संबंधित गोष्टींचा त्याग करत नाहीत. अगदी उत्तम धूप वगैरे लावून शरीर सजवलं तरी,
न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते
ते आपला स्वभाव सोडत नाही, जसं कुत्र्याच्या शेपटीला सरळ केलं तरी ती वाकडीच राहते. तसंच, काळी लोकरी जन्मतःच काळी असते, ती कधीच पांढरी होत नाही.
संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्
तसंच, शरीर कितीही स्वच्छ केलं तरी ते पूर्णपणे निर्मळ होत नाही. स्वतःच्या दुर्गंधाचा वास घेतला, किंवा स्वतःचा घाण पाहिली,
न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्
तरीही लोक त्याचा त्याग करत नाहीत, नाक दाबूनसुद्धा नाही. अहो, मोहाचं हे मोठेपण बघा, ज्यामुळे सगळं जग गुंग झालंय.
जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः
स्वतःच्या शरीराचे दोष वास घेताना आणि पाहताना देखील लोक त्याचा त्याग करत नाहीत. ज्याला स्वतःच्या शरीराच्या दुर्गंधाचा वीट येत नाही,
विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्
त्याला वैराग्याचं दुसरं कारण काय सांगावं? हे सगळं जग शुद्ध आहे; फक्त शरीरच अत्यंत अपवित्र आहे.
यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्
शरीराच्या मल किंवा अंगांना स्पर्श केल्यावर शुद्ध वस्तूही अपवित्र होते. शरीराची स्वच्छता फक्त दुर्गंध आणि डाग घालवण्यासाठी सांगितली आहे.
द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः
दोन्ही गोष्टी दूर केल्यावरच खरी शुद्धता मिळते. गंगाजळ पाण्याने, मातीने किंवा उटण्याने शरीर धुतलं,
मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति
तरीही दुर्गंधी शरीर आणि वाईट मन असलेला मनुष्य शुद्ध होत नाही. तीर्थस्नान किंवा तप केलं तरी, दूषित आत्मा शुद्ध होत नाही.
स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्
स्वतःचं शरीर पवित्र ठिकाणी धुतलं, तरी शुद्ध होत नाही. ज्याच्या अंतःकरणातच दोष आहे, त्याने अग्नीमध्ये उडी मारली,
न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु
तरी त्याला ना स्वर्ग मिळतो, ना मुक्ती; फक्त शरीर जाळल्याने काही साध्य होत नाही. मनाची शुद्धता हाच खरा स्वच्छतेचा अर्थ आहे आणि तीच सर्व कर्मांची खरी कसोटी आहे.