सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्
सतत अंग भेदणाऱ्या अग्निसमान सुईंमुळे जे दुःख होते, तेच गर्भातील दुःखाचे स्वरूप आहे.
गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्
गर्भासारखी कठीण जागा दुसरी कुठेच नाही; देहधारी जीवांचे दुःख अतुलनीय, अत्यंत भीषण आणि कष्टदायक असते.
इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः
अशा प्रकारे सर्व सजीवांचे, हालचाल करणाऱ्यांचे आणि स्थिर असणाऱ्यांचे, त्यांच्या त्यांच्या गर्भानुसार गर्भातील दुःख सांगितले आहे.
गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः
गर्भातील बंधनामुळे होणारे दुःख जन्माच्या वेळी कोटीने वाढते; जन्मताना देहधारी जीवाला शुद्ध हरपते आणि तीव्र वेदना होते.
इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः
जसा ऊस पिळताना त्यातील घाण उखडली जाते, तसंच जन्माच्या वेळी बाळाला पोटातून बाहेर काढताना तीव्र वाऱ्यांनी त्याला फार यातना होतात.
जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः
त्यामुळे मोठं दुःख निर्माण होतं, आणि कुठेच दिलासा मिळत नाही; जसा ऊस यंत्रात पिळला जातो आणि त्यातील सार काढून घेतलं जातं, तसंच होतं.
तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्
तसंच, गर्भातलं शरीर यंत्राच्या दडपणामुळे खाली फेकलं जातं, ते गोलाकार, हाडांनी बनलेलं, स्नायूंच्या बंधनात गुंडाळलेलं असतं.
रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्
ते रक्त, मांस आणि चरबीने माखलेलं असतं, मलमूत्राचं भांडं असतं, केस, अंगावरील केस आणि नखांनी झाकलेलं असतं, आणि रोगांचं मुख्य घर असतं.
वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्
त्याला एक मोठं तोंड असतं, आठ खिडक्यांसारख्या छिद्रांनी सुशोभित, दोन ओठ म्हणजेच दारं, आणि दात, जीभ, घसा यांनी युक्त असतं.
नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्
त्यात नाड्या आणि घामाचे प्रवाह भरलेले असतात, कफ आणि पित्त यांनी व्यापलेलं असतं, वार्धक्य आणि दुःख यांनी ग्रासलेलं, आणि काळाच्या तोंडातील ज्वाळेत ठेवलेलं असतं.
कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्
काम आणि राग यांनी व्यापलेलं, श्वासांनी त्रस्त, भोगाची तहान लागलेलं, आत लपलेलं, आणि आसक्ती-द्वेष यांच्या अधीन असतं.
सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्
त्याचे सर्व अवयव आणि उप-अवयव नीट ठरलेले असतात, गर्भाशयाच्या आवरणाने वेढलेले, आणि गर्भाच्या अरुंद, अंधाऱ्या मार्गाने बाहेर येतात.
विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे
त्याचं अंग मल, मूत्र आणि रक्ताने माखलेलं असतं, सहा आवरणांतून उत्पन्न झालेलं, आणि हाडांच्या चौकटीचा एक समूह म्हणून ओळखावं.
शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः
तीनशे पाच स्नायू, सर्व बाजूंनी असंख्य केसांच्या मुळांनी झाकलेले, आणि तीन-सव्वातीन थरांनी आच्छादलेले असतात.
शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्
हे शरीर स्थूल आणि सूक्ष्म, दिसणारं आणि न दिसणारं, या मांसाच्या कोट्यवधी नाड्यांनी पूर्ण व्यापलेलं असतं.
प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः
त्यात घाम, जो अशुद्ध असतो, भरलेला असतो; त्यात बत्तीस दात असतात, आणि वीस नखं असतात असं सांगितलं आहे.
पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च
पित्ताचं प्रमाण एक कुडव, कफाचं अर्धा आढका, चरबीचे पाच पळ, आणि मज्जेचं त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात असतं.
पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा
पाच अर्बुद पळ असतात, मेदाचे दहा पळ, मोठ्या रक्ताचे तीन पळ, आणि मज्जा रक्ताच्या चारपट असते.
शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते
शुक्राचं प्रमाण अर्धा कुडव, त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात देहधारकांची ताकद असते; आणि मांसाचा एक गोळा म्हणजे एक हजार पळ असतो असं सांगितलं आहे.
रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं चाप्रमाणतः । इति देहगृहे राजन्वासः स्यान्नित्यमात्मनः
रक्ताचं प्रमाण शंभर पळ असतं, आणि मलमूत्राचं प्रमाण मोजता येत नाही; म्हणून, राजन, शरीर हे आत्म्याचं नेहमीचं घर आहे.
अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्
हे शरीर अशुद्ध असूनही शुद्ध आत्म्याचं आहे, कर्माच्या बंधनाने बनलेलं, आणि कधी कधी शुक्र-रक्ताच्या संयोगातून निर्माण होतं.
नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः
हे नेहमीच मलमूत्राने एकत्र असतं, म्हणून त्याला अशुद्ध म्हणतात; जसा घाण भरलेला मडका बाहेरून स्वच्छ दिसतो, तसंच हे आहे.
शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च
शरीर कितीही स्वच्छतेने धुतलं, तरी ते शुद्ध होत नाही; उलट, या शरीराला स्पर्श झाल्यावर अगदी पवित्र समजली जाणारी पंचगव्य आणि हवनाची सामग्रीही अपवित्र होते.
अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च
या शरीराच्या अपवित्रतेमुळे, कितीही स्वादिष्ट अन्नपाणी किंवा सुगंधी वस्तू असल्या, त्या शरीराला लागल्या की लगेचच त्यांची शुद्धता नष्ट होते.
अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने
म्हणून, याहून अधिक अपवित्र दुसरं काय असू शकतं? हे लोकांनो, रोज शरीरातून काय बाहेर पडतं, ते तुम्ही पाहत नाही का?
देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः
शरीरातून निघणारा घाण आणि दुर्गंध हाच त्याचा खरा स्वरूप आहे—मग असं शरीर शुद्ध कसं म्हणावं? पंचगव्य किंवा कुशाच्या पाण्याने कितीही धुतलं, तरीही ते शुद्ध होत नाही.
घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव
जसं कोळसा कितीही घासला तरी स्वच्छ होत नाही, तसंच या शरीरातल्या नाड्या सतत डोंगरातून वाहणाऱ्या झऱ्यासारख्या चालूच असतात.
कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते
कफ, मूत्र वगैरे घाण भरलेलं हे शरीर कधीच पूर्णपणे शुद्ध होऊ शकत नाही; सगळ्या अपवित्र गोष्टींचा संग्रह असलेल्या या शरीरात एकही भाग खरं तर शुद्ध नाही.
शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः
एक ठिकाण जरी स्वच्छ दिसलं, तरी ते खरं शुद्ध असत नाही; दिवस असो वा रात्र, माती आणि पाण्याने हात धुतला तरीही,
तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः
तरीसुद्धा लोक शरीराशी संबंधित गोष्टींचा त्याग करत नाहीत. अगदी उत्तम धूप वगैरे लावून शरीर सजवलं तरी,