विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति
आठव्या महिन्यात शरीराचे सर्व अवयव स्पष्टपणे वेगळे दिसू लागतात; पाच तत्त्वांनी युक्त असा पूर्ण वाढलेला जीव तेथे राहतो.
मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने
आईच्या खाण्याच्या बळावर आणि सहाप्रकारच्या रसांनी, नाभीच्या दोऱ्याने जोडलेला तो जीव दिवसेंदिवस वाढतो.
ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्
शरीर पूर्ण झाल्यावर जीवाला स्मरणशक्ती मिळते; तो सुखदुःख ओळखतो, झोप, स्वप्न आणि पूर्वीची कर्मे जाणतो.
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा
मी मेलो आणि पुन्हा जन्म घेतला; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो; मी अनेक प्रकारच्या हजारो योनी पाहिल्या आहेत.
अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः
आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि संस्कार मिळाले आहेत; आता मी असं काही करीन की पुन्हा गर्भात जावं लागू नये.
गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्
गर्भात असतानाच मी असं विचारतो: जेव्हा मी गर्भातून बाहेर पडेन, तेव्हा संसारातून मुक्त करणारे श्रेष्ठ ज्ञान मिळवीन.
अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्
गर्भातील मोठ्या दुःखाने त्रस्त झालेला जीव, कर्माच्या अधीन राहून, मुक्तीचा उपाय शोधतो.
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः
जसा एखादा डोंगराखाली अडकल्यावर दुःख सहन करावा लागतो, तसाच देहधारी जीव गर्भाच्या पडद्याने वेढलेला असताना दुःख भोगतो.
पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः
जसा समुद्रात पडलेला माणूस व्याकुळ होऊन दुःख सहन करतो, तसा गर्भातील पाण्याने भिजलेला जीवही व्याकुळतेने राहतो.
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना
जसा लोखंडाच्या भांड्यात ठेवलेला माणूस आगीत शिजतो, तसा गर्भरूप भांड्यात टाकलेला जीव पोटातील आगीत शिजतो.
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्
सतत अंग भेदणाऱ्या अग्निसमान सुईंमुळे जे दुःख होते, तेच गर्भातील दुःखाचे स्वरूप आहे.
गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्
गर्भासारखी कठीण जागा दुसरी कुठेच नाही; देहधारी जीवांचे दुःख अतुलनीय, अत्यंत भीषण आणि कष्टदायक असते.
इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः
अशा प्रकारे सर्व सजीवांचे, हालचाल करणाऱ्यांचे आणि स्थिर असणाऱ्यांचे, त्यांच्या त्यांच्या गर्भानुसार गर्भातील दुःख सांगितले आहे.
गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः
गर्भातील बंधनामुळे होणारे दुःख जन्माच्या वेळी कोटीने वाढते; जन्मताना देहधारी जीवाला शुद्ध हरपते आणि तीव्र वेदना होते.
इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः
जसा ऊस पिळताना त्यातील घाण उखडली जाते, तसंच जन्माच्या वेळी बाळाला पोटातून बाहेर काढताना तीव्र वाऱ्यांनी त्याला फार यातना होतात.
जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः
त्यामुळे मोठं दुःख निर्माण होतं, आणि कुठेच दिलासा मिळत नाही; जसा ऊस यंत्रात पिळला जातो आणि त्यातील सार काढून घेतलं जातं, तसंच होतं.
तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्
तसंच, गर्भातलं शरीर यंत्राच्या दडपणामुळे खाली फेकलं जातं, ते गोलाकार, हाडांनी बनलेलं, स्नायूंच्या बंधनात गुंडाळलेलं असतं.
रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्
ते रक्त, मांस आणि चरबीने माखलेलं असतं, मलमूत्राचं भांडं असतं, केस, अंगावरील केस आणि नखांनी झाकलेलं असतं, आणि रोगांचं मुख्य घर असतं.
वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्
त्याला एक मोठं तोंड असतं, आठ खिडक्यांसारख्या छिद्रांनी सुशोभित, दोन ओठ म्हणजेच दारं, आणि दात, जीभ, घसा यांनी युक्त असतं.
नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्
त्यात नाड्या आणि घामाचे प्रवाह भरलेले असतात, कफ आणि पित्त यांनी व्यापलेलं असतं, वार्धक्य आणि दुःख यांनी ग्रासलेलं, आणि काळाच्या तोंडातील ज्वाळेत ठेवलेलं असतं.
कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्
काम आणि राग यांनी व्यापलेलं, श्वासांनी त्रस्त, भोगाची तहान लागलेलं, आत लपलेलं, आणि आसक्ती-द्वेष यांच्या अधीन असतं.
सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्
त्याचे सर्व अवयव आणि उप-अवयव नीट ठरलेले असतात, गर्भाशयाच्या आवरणाने वेढलेले, आणि गर्भाच्या अरुंद, अंधाऱ्या मार्गाने बाहेर येतात.
विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे
त्याचं अंग मल, मूत्र आणि रक्ताने माखलेलं असतं, सहा आवरणांतून उत्पन्न झालेलं, आणि हाडांच्या चौकटीचा एक समूह म्हणून ओळखावं.
शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः
तीनशे पाच स्नायू, सर्व बाजूंनी असंख्य केसांच्या मुळांनी झाकलेले, आणि तीन-सव्वातीन थरांनी आच्छादलेले असतात.
शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्
हे शरीर स्थूल आणि सूक्ष्म, दिसणारं आणि न दिसणारं, या मांसाच्या कोट्यवधी नाड्यांनी पूर्ण व्यापलेलं असतं.
प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः
त्यात घाम, जो अशुद्ध असतो, भरलेला असतो; त्यात बत्तीस दात असतात, आणि वीस नखं असतात असं सांगितलं आहे.
पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च
पित्ताचं प्रमाण एक कुडव, कफाचं अर्धा आढका, चरबीचे पाच पळ, आणि मज्जेचं त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात असतं.
पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा
पाच अर्बुद पळ असतात, मेदाचे दहा पळ, मोठ्या रक्ताचे तीन पळ, आणि मज्जा रक्ताच्या चारपट असते.
शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते
शुक्राचं प्रमाण अर्धा कुडव, त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात देहधारकांची ताकद असते; आणि मांसाचा एक गोळा म्हणजे एक हजार पळ असतो असं सांगितलं आहे.
रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं चाप्रमाणतः । इति देहगृहे राजन्वासः स्यान्नित्यमात्मनः
रक्ताचं प्रमाण शंभर पळ असतं, आणि मलमूत्राचं प्रमाण मोजता येत नाही; म्हणून, राजन, शरीर हे आत्म्याचं नेहमीचं घर आहे.