इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः
अशा प्रकारे पचलेल्या अन्नाचे बारा रूपांतरे सांगितली आहेत; त्यातील शेवटचे रूप म्हणजे शुक्र, आणि त्या शुक्रापासूनच शरीर निर्माण होते.
ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्
ऋतूच्या वेळी दोषरहित शुक्र स्त्रीच्या गर्भाशयात स्थिरावते, तेव्हा वायूच्या संयोगाने ते स्त्रीच्या रक्तात एकरूप होते.
विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः
शुक्रस्रावाच्या वेळी, जीव कारणांसह नेहमी गर्भात प्रवेश करतो आणि आपल्या कर्मांनी नियंत्रित राहतो.
शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्
शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने पहिल्या दिवशी गाठीसारखे काही तयार होते; पाच रात्रींनी ते गाठ फुग्याप्रमाणे होते.
मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्
एका महिन्यात ते मांस होते आणि पुन्हा पाच भागांत विभागले जाते — मान, डोके, खांदे, पाठ आणि पोट.
पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च
तसेच, हातपाय, कंबर, बाजू आणि शरीर; दोन महिन्यांनी सांधे हळूहळू तयार होतात.
त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्
तीन महिन्यांत शेकडो सांध्यांची निर्मिती होते; चार महिन्यांत बोटे आणि इतर अवयव योग्य क्रमाने तयार होतात.
मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः
पाचव्या महिन्यात तोंड, नाक आणि कान तयार होतात; दातांची रांग, जिभ आणि मग नखे तयार होतात.
कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते
सहाव्या महिन्याच्या आत कानांच्या छिद्रांची निर्मिती होते; गुदद्वार, जननेंद्रिय आणि शिश्न यांचीही निर्मिती होते.
संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्
सात महिन्यांत हातपायांतील सांधे तयार होतात; सर्व अंगप्रत्यंगांसह शरीर पूर्ण होते आणि डोक्यावर केस येतात.
विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति
आठव्या महिन्यात शरीराचे सर्व अवयव स्पष्टपणे वेगळे दिसू लागतात; पाच तत्त्वांनी युक्त असा पूर्ण वाढलेला जीव तेथे राहतो.
मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने
आईच्या खाण्याच्या बळावर आणि सहाप्रकारच्या रसांनी, नाभीच्या दोऱ्याने जोडलेला तो जीव दिवसेंदिवस वाढतो.
ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्
शरीर पूर्ण झाल्यावर जीवाला स्मरणशक्ती मिळते; तो सुखदुःख ओळखतो, झोप, स्वप्न आणि पूर्वीची कर्मे जाणतो.
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा
मी मेलो आणि पुन्हा जन्म घेतला; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो; मी अनेक प्रकारच्या हजारो योनी पाहिल्या आहेत.
अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः
आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि संस्कार मिळाले आहेत; आता मी असं काही करीन की पुन्हा गर्भात जावं लागू नये.
गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्
गर्भात असतानाच मी असं विचारतो: जेव्हा मी गर्भातून बाहेर पडेन, तेव्हा संसारातून मुक्त करणारे श्रेष्ठ ज्ञान मिळवीन.
अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्
गर्भातील मोठ्या दुःखाने त्रस्त झालेला जीव, कर्माच्या अधीन राहून, मुक्तीचा उपाय शोधतो.
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः
जसा एखादा डोंगराखाली अडकल्यावर दुःख सहन करावा लागतो, तसाच देहधारी जीव गर्भाच्या पडद्याने वेढलेला असताना दुःख भोगतो.
पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः
जसा समुद्रात पडलेला माणूस व्याकुळ होऊन दुःख सहन करतो, तसा गर्भातील पाण्याने भिजलेला जीवही व्याकुळतेने राहतो.
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना
जसा लोखंडाच्या भांड्यात ठेवलेला माणूस आगीत शिजतो, तसा गर्भरूप भांड्यात टाकलेला जीव पोटातील आगीत शिजतो.
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्
सतत अंग भेदणाऱ्या अग्निसमान सुईंमुळे जे दुःख होते, तेच गर्भातील दुःखाचे स्वरूप आहे.
गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्
गर्भासारखी कठीण जागा दुसरी कुठेच नाही; देहधारी जीवांचे दुःख अतुलनीय, अत्यंत भीषण आणि कष्टदायक असते.
इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः
अशा प्रकारे सर्व सजीवांचे, हालचाल करणाऱ्यांचे आणि स्थिर असणाऱ्यांचे, त्यांच्या त्यांच्या गर्भानुसार गर्भातील दुःख सांगितले आहे.
गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः
गर्भातील बंधनामुळे होणारे दुःख जन्माच्या वेळी कोटीने वाढते; जन्मताना देहधारी जीवाला शुद्ध हरपते आणि तीव्र वेदना होते.
इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः
जसा ऊस पिळताना त्यातील घाण उखडली जाते, तसंच जन्माच्या वेळी बाळाला पोटातून बाहेर काढताना तीव्र वाऱ्यांनी त्याला फार यातना होतात.
जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः
त्यामुळे मोठं दुःख निर्माण होतं, आणि कुठेच दिलासा मिळत नाही; जसा ऊस यंत्रात पिळला जातो आणि त्यातील सार काढून घेतलं जातं, तसंच होतं.
तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्
तसंच, गर्भातलं शरीर यंत्राच्या दडपणामुळे खाली फेकलं जातं, ते गोलाकार, हाडांनी बनलेलं, स्नायूंच्या बंधनात गुंडाळलेलं असतं.
रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्
ते रक्त, मांस आणि चरबीने माखलेलं असतं, मलमूत्राचं भांडं असतं, केस, अंगावरील केस आणि नखांनी झाकलेलं असतं, आणि रोगांचं मुख्य घर असतं.
वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्
त्याला एक मोठं तोंड असतं, आठ खिडक्यांसारख्या छिद्रांनी सुशोभित, दोन ओठ म्हणजेच दारं, आणि दात, जीभ, घसा यांनी युक्त असतं.
नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्
त्यात नाड्या आणि घामाचे प्रवाह भरलेले असतात, कफ आणि पित्त यांनी व्यापलेलं असतं, वार्धक्य आणि दुःख यांनी ग्रासलेलं, आणि काळाच्या तोंडातील ज्वाळेत ठेवलेलं असतं.