अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्
जे अन्न खाल्ले जाते पण अजून पचलेले नसते, ते वायू दोन भागांत विभागतो; त्या अन्नात प्रवेश करून, ते नीट शिजवतो आणि त्याचे गुण वेगळे करतो.
अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः
जठराग्नीच्या वर पाणी असते आणि अन्न हे त्या पाण्यावर ठेवलेले असते; त्या पाण्याखाली प्राण वायू स्वतः राहतो आणि हळूहळू अग्नीला फुंकर देतो.
वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः
वायूने फुंकल्या गेलेल्या अग्नीमुळे पाणी फार उष्ण होते; त्या उष्णतेच्या संयोगाने अन्न सर्व बाजूंनी पुन्हा नीट शिजते.
द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्
ते शिजलेले अन्न दोन भागांत होते — एक म्हणजे मल वेगळा होतो आणि दुसरा म्हणजे सार वेगळा राहतो; बारा प्रकारचे मल शरीरातून वेगवेगळे बाहेर टाकले जातात.
कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः
कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, ओठ, जननेंद्रिय आणि गुदद्वार — या सर्वांतून मल बाहेर पडतो; घाम, विष्ठा आणि मूत्र असे बारा मल सांगितले आहेत.
हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्
हृदयातील कमळात सर्व नाड्या एकत्र बांधलेल्या असतात; त्यांच्या तोंडावर प्राण वायू सूक्ष्म रस ठेवतो.
रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः
त्या रसाने प्राण पुन्हा त्या नाड्या भरतो; त्या नाड्या भरल्यावर, संपूर्ण शरीर पोसतात.
ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः
मग त्या नाड्यांच्या मध्यभागी असलेला रस शरीराच्या उष्णतेने शिजतो; शिजत असताना त्याचे दोन प्रकारचे रूपांतर होते.
त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः
त्यातून त्वचा, मांस, हाड, मज्जा, मेद आणि रक्त उत्पन्न होते; रक्तापासून केस आणि मांस, तर मांसापासून केस आणि स्नायु निर्माण होतात.
स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्
स्नायूंपासून मज्जा आणि हाडे, मज्जा आणि हाडांपासून मेद तयार होतो; मज्जाच्या स्वरूपातून दोष निर्माण होतो आणि प्रजननासाठी शुक्र उत्पन्न होते.
इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः
अशा प्रकारे पचलेल्या अन्नाचे बारा रूपांतरे सांगितली आहेत; त्यातील शेवटचे रूप म्हणजे शुक्र, आणि त्या शुक्रापासूनच शरीर निर्माण होते.
ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्
ऋतूच्या वेळी दोषरहित शुक्र स्त्रीच्या गर्भाशयात स्थिरावते, तेव्हा वायूच्या संयोगाने ते स्त्रीच्या रक्तात एकरूप होते.
विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः
शुक्रस्रावाच्या वेळी, जीव कारणांसह नेहमी गर्भात प्रवेश करतो आणि आपल्या कर्मांनी नियंत्रित राहतो.
शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्
शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने पहिल्या दिवशी गाठीसारखे काही तयार होते; पाच रात्रींनी ते गाठ फुग्याप्रमाणे होते.
मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्
एका महिन्यात ते मांस होते आणि पुन्हा पाच भागांत विभागले जाते — मान, डोके, खांदे, पाठ आणि पोट.
पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च
तसेच, हातपाय, कंबर, बाजू आणि शरीर; दोन महिन्यांनी सांधे हळूहळू तयार होतात.
त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्
तीन महिन्यांत शेकडो सांध्यांची निर्मिती होते; चार महिन्यांत बोटे आणि इतर अवयव योग्य क्रमाने तयार होतात.
मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः
पाचव्या महिन्यात तोंड, नाक आणि कान तयार होतात; दातांची रांग, जिभ आणि मग नखे तयार होतात.
कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते
सहाव्या महिन्याच्या आत कानांच्या छिद्रांची निर्मिती होते; गुदद्वार, जननेंद्रिय आणि शिश्न यांचीही निर्मिती होते.
संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्
सात महिन्यांत हातपायांतील सांधे तयार होतात; सर्व अंगप्रत्यंगांसह शरीर पूर्ण होते आणि डोक्यावर केस येतात.
विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति
आठव्या महिन्यात शरीराचे सर्व अवयव स्पष्टपणे वेगळे दिसू लागतात; पाच तत्त्वांनी युक्त असा पूर्ण वाढलेला जीव तेथे राहतो.
मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने
आईच्या खाण्याच्या बळावर आणि सहाप्रकारच्या रसांनी, नाभीच्या दोऱ्याने जोडलेला तो जीव दिवसेंदिवस वाढतो.
ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्
शरीर पूर्ण झाल्यावर जीवाला स्मरणशक्ती मिळते; तो सुखदुःख ओळखतो, झोप, स्वप्न आणि पूर्वीची कर्मे जाणतो.
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा
मी मेलो आणि पुन्हा जन्म घेतला; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो; मी अनेक प्रकारच्या हजारो योनी पाहिल्या आहेत.
अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः
आता मी नुकताच जन्मलो आहे आणि संस्कार मिळाले आहेत; आता मी असं काही करीन की पुन्हा गर्भात जावं लागू नये.
गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्
गर्भात असतानाच मी असं विचारतो: जेव्हा मी गर्भातून बाहेर पडेन, तेव्हा संसारातून मुक्त करणारे श्रेष्ठ ज्ञान मिळवीन.
अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्
गर्भातील मोठ्या दुःखाने त्रस्त झालेला जीव, कर्माच्या अधीन राहून, मुक्तीचा उपाय शोधतो.
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः
जसा एखादा डोंगराखाली अडकल्यावर दुःख सहन करावा लागतो, तसाच देहधारी जीव गर्भाच्या पडद्याने वेढलेला असताना दुःख भोगतो.
पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः
जसा समुद्रात पडलेला माणूस व्याकुळ होऊन दुःख सहन करतो, तसा गर्भातील पाण्याने भिजलेला जीवही व्याकुळतेने राहतो.
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना
जसा लोखंडाच्या भांड्यात ठेवलेला माणूस आगीत शिजतो, तसा गर्भरूप भांड्यात टाकलेला जीव पोटातील आगीत शिजतो.