अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः
सर्व पक्षी, साप, आणि मगर हे अंड्यातून जन्मतात, राजन. गर्भातून जन्मणारे म्हणजे माणसं आणि चौपाय प्राणी.
तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते
तेथे, पाणी घालून माती ओलावली जाते, रक्ताच्या उष्णतेने शिजते, वाऱ्याने फुगवली जाते आणि त्या शेतात बीज पडतं.
यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च
जसं पेरलेली बीजं पुन्हा पाण्याने भिजवली की मऊ होतात आणि मग मुळं फुटतात.
तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः
त्या मुळांपासून अंकुर येतो; अंकुरापासून पानं येतात; पानांपासून दांडा आणि त्या दांड्यापासून पुन्हा नव्या फांद्या फुटतात.
प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा
त्या फांद्यांपासून दूध तयार होतं; दूधापासून तांदूळ निर्माण होतो; तांदळापासून शिजवून औषधी वनस्पती तयार होतात.
यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः
यवापासून शालीपर्यंतच्या सतराही वनस्पती श्रेष्ठ मानल्या जातात; बाकीच्या फळांनी भरपूर असलेल्या औषधी लहान समजल्या जातात.
एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः
या सर्व वनस्पती ऋषींनी आधी कापून, चिरडून, मुसळ, ओखळी, भांडी, पाण्याचं भांडं आणि अग्नी यांच्या सहाय्याने तयार केल्या.
षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः
या वनस्पती त्यांच्या सहा प्रकारच्या भेदांमुळे वेगवेगळ्या रूपात बदलतात; एकमेकांच्या रसाच्या संयोगाने त्यांना अनेक चवी येतात.
भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः
राजा, खाण्याच्या पदार्थांचे सहा प्रकार असतात — चावून खाण्याचे, गिळून खाण्याचे, पिण्याचे, चाटण्याचे, शोषून घेण्याचे आणि कुरतडण्याचे. या सर्व प्रकारांना सहा गुण असतात, गोडपणापासून सुरुवात होते.
तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्
हे अन्न, देहधारी जीव तुकड्यांनी, गोळ्यांनी आणि घासांनी खातात; हेच अन्न सर्व प्राण्यांचे जीवन हळूहळू टिकवते.
अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्
जे अन्न खाल्ले जाते पण अजून पचलेले नसते, ते वायू दोन भागांत विभागतो; त्या अन्नात प्रवेश करून, ते नीट शिजवतो आणि त्याचे गुण वेगळे करतो.
अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः
जठराग्नीच्या वर पाणी असते आणि अन्न हे त्या पाण्यावर ठेवलेले असते; त्या पाण्याखाली प्राण वायू स्वतः राहतो आणि हळूहळू अग्नीला फुंकर देतो.
वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः
वायूने फुंकल्या गेलेल्या अग्नीमुळे पाणी फार उष्ण होते; त्या उष्णतेच्या संयोगाने अन्न सर्व बाजूंनी पुन्हा नीट शिजते.
द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्
ते शिजलेले अन्न दोन भागांत होते — एक म्हणजे मल वेगळा होतो आणि दुसरा म्हणजे सार वेगळा राहतो; बारा प्रकारचे मल शरीरातून वेगवेगळे बाहेर टाकले जातात.
कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः
कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, ओठ, जननेंद्रिय आणि गुदद्वार — या सर्वांतून मल बाहेर पडतो; घाम, विष्ठा आणि मूत्र असे बारा मल सांगितले आहेत.
हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्
हृदयातील कमळात सर्व नाड्या एकत्र बांधलेल्या असतात; त्यांच्या तोंडावर प्राण वायू सूक्ष्म रस ठेवतो.
रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः
त्या रसाने प्राण पुन्हा त्या नाड्या भरतो; त्या नाड्या भरल्यावर, संपूर्ण शरीर पोसतात.
ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः
मग त्या नाड्यांच्या मध्यभागी असलेला रस शरीराच्या उष्णतेने शिजतो; शिजत असताना त्याचे दोन प्रकारचे रूपांतर होते.
त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः
त्यातून त्वचा, मांस, हाड, मज्जा, मेद आणि रक्त उत्पन्न होते; रक्तापासून केस आणि मांस, तर मांसापासून केस आणि स्नायु निर्माण होतात.
स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्
स्नायूंपासून मज्जा आणि हाडे, मज्जा आणि हाडांपासून मेद तयार होतो; मज्जाच्या स्वरूपातून दोष निर्माण होतो आणि प्रजननासाठी शुक्र उत्पन्न होते.
इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः
अशा प्रकारे पचलेल्या अन्नाचे बारा रूपांतरे सांगितली आहेत; त्यातील शेवटचे रूप म्हणजे शुक्र, आणि त्या शुक्रापासूनच शरीर निर्माण होते.
ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्
ऋतूच्या वेळी दोषरहित शुक्र स्त्रीच्या गर्भाशयात स्थिरावते, तेव्हा वायूच्या संयोगाने ते स्त्रीच्या रक्तात एकरूप होते.
विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः
शुक्रस्रावाच्या वेळी, जीव कारणांसह नेहमी गर्भात प्रवेश करतो आणि आपल्या कर्मांनी नियंत्रित राहतो.
शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्
शुक्र आणि रक्त यांच्या संयोगाने पहिल्या दिवशी गाठीसारखे काही तयार होते; पाच रात्रींनी ते गाठ फुग्याप्रमाणे होते.
मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्
एका महिन्यात ते मांस होते आणि पुन्हा पाच भागांत विभागले जाते — मान, डोके, खांदे, पाठ आणि पोट.
पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च
तसेच, हातपाय, कंबर, बाजू आणि शरीर; दोन महिन्यांनी सांधे हळूहळू तयार होतात.
त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्
तीन महिन्यांत शेकडो सांध्यांची निर्मिती होते; चार महिन्यांत बोटे आणि इतर अवयव योग्य क्रमाने तयार होतात.
मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः
पाचव्या महिन्यात तोंड, नाक आणि कान तयार होतात; दातांची रांग, जिभ आणि मग नखे तयार होतात.
कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते
सहाव्या महिन्याच्या आत कानांच्या छिद्रांची निर्मिती होते; गुदद्वार, जननेंद्रिय आणि शिश्न यांचीही निर्मिती होते.
संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्
सात महिन्यांत हातपायांतील सांधे तयार होतात; सर्व अंगप्रत्यंगांसह शरीर पूर्ण होते आणि डोक्यावर केस येतात.