यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा
हे शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं असून, सांध्यांमध्ये नेहमी थकलंलेलं असतं, वारंवार म्हातारपणाने आणि आजारांनी त्रस्त असतं.
जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः
म्हातारपणाच्या दोषांनी हे शरीर मोडतं, म्हणून ते इथे थांबायला तयार राहत नाही; जीव अस्वस्थ होऊन ते शरीर सोडून निघून जातो.
सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा
सत्य, धर्म, पुण्य, दान, संयम, नियम, अश्वमेधासारखे यज्ञ, तीर्थयात्रा आणि शिस्त यांमुळे,
सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा
महान पुण्य आणि इतर चांगल्या कर्मांनीसुद्धा म्हातारपण थांबत नाही; आणि राजन, पापांनी शरीरच नष्ट होतं.
ययातिरुवाच- कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम
ययाति म्हणाले — वृद्धापकाळ कशामुळे येतो, आणि तो शरीराला का त्रास देतो? हे सगळं मला विस्ताराने सांगावं, हे सज्जन.
मातलिरुवाच- हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम
मातलि म्हणाले — राजा, मी तुला वृद्धापकाळाची कारणं आणि ती शरीरात कशी निर्माण होते हे सविस्तर सांगतो.
पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते
हे राजन, शरीर पाच महाभूतांनी बनलेलं आहे आणि पाच इंद्रियांनी टिकून आहे. जेव्हा आत्मा शरीर सोडतो, तेव्हा हे शरीर नष्ट होतं.
वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे
राजा, जसं एखाद्या तळ्यात अग्नी लागला की ते तळं जळू लागतं, तसंच त्या ज्वाळेतून धूर निर्माण होतो आणि त्या धुरातून मेघ तयार होतात.
मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला
त्या मेघांमधून पाणी पडतं, आणि त्या पाण्यापासून पृथ्वी तयार होते. शुद्ध पाणी येतं, जसं स्त्रीला ऋतुस्राव होतो.
तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः
त्यातून सुगंध निर्माण होतो; त्या सुगंधातून चव येते, हे राजन. चवीतून अन्न निर्माण होतं, आणि अन्नातून वीर्य तयार होतं — यात शंका नाही.
शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले
वीर्यापासून शरीर निर्माण होतं आणि शरीराचंही रूप तसंच असतं. जसं पृथ्वीवर सुगंध निर्माण होतात आणि चवीने ती फिरते.
तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः
तसंच शरीरही नेहमी चवीचं आधारस्थान असतं आणि त्यातून सुगंध निर्माण होतो, पुन्हा त्या सुगंधातून चव निर्माण होते.
तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्
त्यातून मोठा अग्नी निर्माण होतो; हे राजन, हे उदाहरण पाहा — जसं लाकडातून अग्नी निर्माण होतो आणि पुन्हा त्याच लाकडाला प्रकाशित करतो.
कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते
शरीरातही चवीतून अग्नी निर्माण होतो. तो अग्नी नेहमी तिथे फिरतो आणि शरीराचं पोषण करतो, हे राजन.
यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते
ज्यावेळी शरीरात चव भरपूर असते, तेव्हा प्राणशक्ती शांत राहते. पण जेव्हा अग्नी ती चव संपवतो, तेव्हा तो भूक म्हणून प्रकट होतो.
अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते
तो तीव्रतेने अन्नाची इच्छा करतो, आणि त्यासोबत दूधही हवं असतं. मग त्याला अन्न आणि पाणी मिळतं, हे राजन.
शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः
तो अग्नी रक्तात फिरतो आणि वीर्यातही तसाच असतो — यात शंका नाही. त्यामुळे क्षयरोग निर्माण होतो, जो सगळ्या शरीराचा नाश करतो.
रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते
राजा, जेव्हा शरीरात चव जास्त होते, तेव्हा अग्नी शांत होतो. चवीने अग्नी दडपला गेला की तो तापाच्या रूपात प्रकट होतो.
ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते
तो अग्नी मान, पाठ, कंबर, गुदद्वार आणि सर्व सांध्यांमध्ये वास करतो; तो शरीरात स्थिर राहतो आणि अग्नी म्हणून कार्य करतो.
तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा
त्याची भरपूरता सर्व शरीरात फिरते आणि शरीराचं पोषण करते. चव बांधली गेली की ती बळाच्या रूपात प्रकट होते.
अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप
जेव्हा बळ जास्त होतं, तेव्हा ते वीर्याच्या जोरावर सर्व मर्मस्थानांना हलवतं. त्यातून इच्छा निर्माण होते आणि ती काट्यासारखी टोचते, हे राजन.
सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे
इच्छायुक्त अग्नी हा बळ नष्ट करणारा म्हणतात, हे राजन. मैथुनाच्या संबंधाने शरीराचा नाश होतो.
नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः
ज्यावेळी एखादा जीव कामाच्या ज्वाळेने त्रस्त होतो, त्यावेळी तो स्त्रीचा आसरा घेतो; मैथुनाची इच्छा मनात दाटून आल्यावर, तो कामवासनेने पछाडला जातो.
तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः
शरीरातील तेज कमी होते, आणि ताकदही हळूहळू जाते; जेव्हा एखादा अशक्त होतो, तेव्हा तो आतल्या ज्वाळेने अधिकच थकतो.
स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते
ती ज्वाळा संपूर्ण शरीरात पसरते, रक्त आणि वीर्य जाळून टाकते; जेव्हा रक्त आणि वीर्य नष्ट होते, तेव्हा शरीर रिकामं होतं.
अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्
खूपच भयंकर आणि कठीण वारा उठतो; अशा वेळी मन फिकट होतं, दुःखाने जळतं, आणि विचारशक्तीही हरवते.
दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि
ज्या स्त्रीला पाहिलं किंवा ऐकलं, तिच्या मागे मन नेहमी भटकतं; मन सतत लोभाच्या मार्गावर असल्यानं शरीराला समाधान मिळत नाही.
विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्
अशा विचारांतून कुरूपता आणि सुंदरता दोन्हीही मनात येतात; जेव्हा कामी पुरुष मांस आणि रक्त कमी झाल्याने अशक्त होतो.
पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने
कामाच्या ज्वाळेने शरीर जळल्यावर पांढरे केस येतात; म्हणून कामी पुरुष दिवसेंदिवस म्हातारा होत जातो.
सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर
मैथुनाच्या वेळी पुरुष स्त्रीचाच विचार करतो, जसा एखादा म्हातारा; त्याचप्रमाणे त्याचं तेजही कमी होतं, हे राजाधिराज.