सर्वत्र दृश्यते विप्र व्यापकः पादवर्जितः । यं न पश्यंति देवेंद्रा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
हे ब्राह्मण, सर्वत्र पावलं न ठेवणारा, सर्वत्र व्यापून असलेला तो सर्वत्र दिसतो; पण तो देवेंद्रांनाही आणि सत्य जाणणाऱ्या ऋषींनाही दिसत नाही.
स च पश्यति तान्सर्वान्सत्यासत्यपदे स्थितान् । व्यापकं विमलं सिद्धं सिद्धिदं सर्वनायकम्
पण तो मात्र सत्य आणि असत्य या दोन्ही ठिकाणी असणाऱ्यांना पाहतो; तो सर्वत्र व्यापणारा, निर्मळ, सिद्ध, सिद्धी देणारा आणि सर्वांचा स्वामी आहे.
यं जानाति महायोगी व्यासो धर्मार्थकोविदः । तेजोमूर्तिः स चाकाशमेकवर्णमनंतकम्
महान योगी व्यास, जो धर्म आणि अर्थ जाणतो, ज्याचं रूप तेजस्वी आहे, आकाशासारखं एकसारखं आणि अनंत आहे, तोच त्याला ओळखतो.
तदेतन्निर्मलं रूपं श्रुतिराख्याति निश्चितम् । व्यासश्चैव हि जानाति मार्कंडेयश्च तत्पदम्
हे निर्मळ रूप वेदांनी निश्चित सांगितलं आहे आणि व्यास आणि मार्कंडेय यांनीही ते जाणलं आहे.
अर्वाचीनं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । यदा संहृत्य भूतात्मा स्वयमेकः प्रगच्छति
आता मी तुला अलीकडची गोष्ट सांगतो, मन एकाग्र करून ऐक; जेव्हा सर्व भूतांचा आत्मा सर्व काही आवरून एकटा पुढे जातो.
अप्सु शय्यां समास्थाय शेषभोगासनस्थितः । तमाश्रित्य स्वपित्येको बहुकालं जनार्दनः
पाण्यात शेषाच्या आसनावर बसून, जनार्दन तिथेच एकटा, खूप काळपर्यंत विश्रांती घेतो.
जलांधकारसंतप्तो मार्कंडेयो महामुनिः । स्थानमिच्छन्स योगात्मा निर्विण्णो भ्रमणेन सः
पाण्यातील अंधाराने जळून, महान ऋषी मार्कंडेय, जागा शोधत आणि भटकण्याने कंटाळून, योगात मग्न झाला.
भ्रममाणः स ददृशे शेषपर्यंकशायिनम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं दिव्याभरणभूषितम्
भटकत असताना त्याने शेषाच्या पलंगावर झोपलेला, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी आणि दिव्य दागिन्यांनी सजलेला त्याला पाहिला.
दिव्यमाल्यांबरधरं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । योगनिद्रा गतं कांतं शंखचक्रगदाधरम्
तो दिव्य हार आणि वस्त्र घातलेला, सर्वत्र व्यापणारा, सुंदर, योगनिद्रेत गेलेला, शंख, चक्र आणि गदा धारण केलेला होता.
एका नारी महाभागा कृष्णांजनचयोपमा । दंष्ट्राकरालवदना भीमरूपा द्विजोत्तम
तेथे एक स्त्री होती, अत्यंत भाग्यवती, काळ्या काजळाच्या ढगासारखी काळी, मोठ्या दातांनी भीषण तोंड असलेली, भीतीदायक रूपाची, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण.
तयोक्तोसौ मुनिश्रेष्ठो मा भैरिति महामुनिः । पद्मपत्रं सुविस्तीर्णं पंचयोजनमायतम्
त्या स्त्रीने त्या महान ऋषीला सांगितले, 'भीऊ नको'; तेथे एक कमळाचं पान होतं, पाच योजन लांब आणि फार मोठं.
तस्मिन्पत्रे महादेव्या मार्कण्डेयो निवेशितः । केशवे सति सुप्तेपि नास्त्यत्र च भयं तव
त्या मोठ्या देवीने मार्कंडेयाला त्या पानावर ठेवले; केशव झोपले असतानाही तुला येथे काहीही भीती नाही.
तामुवाच स योगींद्र का त्वं भवसि भामिनि । अस्मिन्विनिर्जिते चैका भवती परिबृंहिता
त्या योगीश्वराने तिला विचारले, 'हे सुंदर स्त्री, तू कोण आहेस? सर्व काही नष्ट झाल्यावरही इथे एकटीच कशी राहिलीस?'
पृष्टैवं मुनिना देवी सादरं प्राह भूसुर । नागभोगांकपर्यंके स यः स्वपिति केशवः
त्या ऋषीने विचारल्यावर देवीने आदराने उत्तर दिले, 'जो नागाच्या आसनावर झोपला आहे, तोच केशव आहे.'
अस्याहं वैष्णवी शक्तिः कालरात्रिरिहोच्यते । मामेवं विद्धि विप्रेंद्र सर्वमायासमन्विताम्
मी त्याची वैष्णवी शक्ती आहे, येथे मला काळरात्री म्हणतात; हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मला सर्व मायेने युक्त असेच ओळख.
महामाया पुराणेषु जगन्मोहाय कथ्यते । इत्युक्त्वा सा गता देवी अंतर्धानं हि पिप्पलः
महामाया म्हणून पुराणांत जगाला मोहात टाकणारी सांगितली आहे. असं सांगून ती देवी तिथून अदृश्य झाली, हे पिप्पल.
देव्यामनुगतायां तु मार्कंडेयस्य पश्यतः । तस्य नाभ्यां समुत्पन्नं पंकजं हाटकप्रभम्
देवी निघून गेल्यावर, मार्कंडेयाच्या डोळ्यांसमोर, त्याच्या नाभीतून सोन्यासारखं तेजस्वी कमळ उमटलं.
तस्माज्जज्ञे महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः । तस्माद्विजज्ञिरे लोकाः सर्वे स्थावरजंगमाः
त्यातून तेजस्वी ब्रह्मा, जगाचा पितामह जन्माला आला; त्याच्यापासून सर्व स्थावर-जंगम जग निर्माण झालं.
इंद्राद्या लोकपालाश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः । अर्वाचीनं स्वरूपं तु दर्शितं हि मया नृप
इंद्र, इतर लोकपाल आणि अग्नीच्या पुढाऱ्यांसह सर्व देव, हे राजन, मी दाखवलेले सहज दिसणारे रूप पाहू शकले.
अर्वाचीनस्वरूपोयं पराचीनो निराश्रयः । यदा स दर्शयेत्कायं कायरूपा भवंति ते
हे सहज दिसणारे रूप वेगळे आहे; जे न दिसणारे आहे ते कुठल्याही आधाराशिवाय आहे. जेव्हा कोणी शरीर दाखवतो, तेव्हा ती रूपे प्रत्यक्ष शरीरात प्रकट होतात.
ब्रह्माद्याः सर्वलोकाश्च अर्वाचीना हि पिप्पल । अर्वाचीना अमी लोका ये भवंति जगत्त्रये
ब्रह्मा आणि सर्व लोक, हे पिप्पल, हे सहज दिसणारे आहेत. हे जगातले सर्व लोक, जे त्रैलोक्यात आहेत, तेही सहज दिसणारे आहेत.
पराचीनः स भूतात्मा यं सुपश्यंति योगिनः । मोक्षरूपं परं स्थानं परब्रह्मस्वरूपकम्
जे न दिसणारे आहे तेच सर्व भूतांचे खरे स्वरूप आहे, जे योगी स्पष्टपणे पाहतात; तेच मुक्तीचे रूप, सर्वोच्च स्थान आणि परब्रह्माचे स्वरूप आहे.
अव्यक्तमक्षरं हंसं शुद्धं सिद्धिसमन्वितम् । पराचीनस्य यद्रूपं विद्याधर तवाग्रतः
अव्यक्त, अक्षय, हंस, शुद्ध आणि सिद्धीने युक्त — हेच न दिसणाऱ्या स्वरूपाचे खरे रूप आहे, हे विद्याधर, तुझ्यासमोर.
सर्वमेव मया ख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम् । पिप्पल उवाच- कस्मादेतन्महाज्ञानमुद्भूतं तव सुव्रत
मी तुला सर्व काही सांगितले; अजून तुला काय सांगू? पिप्पल म्हणाला — हे सुव्रत, तुझ्यात हे महान ज्ञान कुठून आले?
अर्वाचीनगतिं विद्वान्पराचीनगतिं तथा । त्रैलोक्यस्य परं ज्ञानं त्वय्येवं परिवर्तते
तुला सहज दिसणाऱ्या मार्गाचा आणि तसाच न दिसणाऱ्या मार्गाचा ज्ञान आहे; त्रैलोक्याचे सर्वोच्च ज्ञान तुझ्यातच फिरते.
तपसो नैव पश्यामि परां निष्ठां हि सुव्रत । यजनंयाजनंतीर्थंतपोवाकृतवानसि
तपस्येची सर्वोच्च प्राप्ती मी पाहत नाही, हे सुव्रत; तू यज्ञ, पूजन, तीर्थयात्रा आणि तपसुद्धा केले आहेस.
तत्प्रभावं वदस्वैवं केन ज्ञानं तवाखिलम् । सुकर्मोवाच- तप एव न जानामि न कृतं कायशोषणम्
मग हे सर्व ज्ञान तुला कसे मिळाले, हे कारण मला सांग. सुकर्म म्हणाला — मला तपस्येचे ज्ञान नाही, मी शरीरशोषणही केले नाही.
यजनं याजनं वापि न जाने तीर्थसाधनम् । न मया साधितं ध्यानं पुण्यकालं सुकर्मजम्
मला यज्ञ, पूजन किंवा तीर्थयात्रेचे ज्ञान नाही; मी ध्यानही केले नाही, ना पुण्यकर्म केले.
स्फुटमेकं प्रजानामि पितृमातृप्रपूजनम् । उभयोरपि हस्तेन मातापित्रोस्तु नित्यशः
माझ्या लक्षात एकच गोष्ट स्पष्ट आहे — आईवडिलांची नेहमी दोन्ही हातांनी भक्तीभावाने सेवा करणे.
पादप्रक्षालनं पुण्यं स्वयमेव करोम्यहम् । अंगसंवाहनं स्नानं भोजनादिकमेव च
त्यांचे पाय धुणे, अंग चोळणे, स्नान घालणे आणि जेवण वगैरे देणे, हे पुण्य मी स्वतः करतो.