वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि
मुंगीच्या वारुळात राहणारा तो पिप्पळ ऋषी आपल्या तेजाने झळकत होता; साप रागाने त्याला दंश करत होते.
न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः
राजाधिराज, त्यांच्या धारदार दातांनी त्याची कातडी फोडता आली नाही, म्हणून तो हजार वर्षे तपश्चर्या करत राहिला.
गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः
राजाधिराज, त्या महात्मा ऋषीने दिवसातून तीन वेळा तप करत, थंडी, पाऊस आणि ऊन सहन करत काळ घालवला.
गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना
महामना राजन, त्या पिप्पळ ऋषीचा काळ अशाच रीतीने गेला; त्याने फक्त वायूवर जगत तपश्चर्या केली.
त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा
त्याने तीन हजार वर्षे तपश्चर्या केली; तेव्हा प्राचीन काळी देवांनी त्याच्या डोक्यावर फुलांची वृष्टी केली.
ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा
महाभागा, तू ब्रह्मज्ञान प्राप्त केले आहेस, धर्म जाणतोस, यात शंका नाही; सर्व ज्ञानाने भरलेला, स्वतःच्या कृतीने तूं असे घडला आहेस.
यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि
तू ज्या ज्या इच्छा करशील, त्या त्या तुला मिळतील; सर्व इच्छा आपोआप पूर्ण होतील.
समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः
ही महान वचने ऐकून, पिप्पळ ऋषीने भक्तीभावाने सर्व देवांना वंदन केले, त्याचा मस्तक नम्रतेने खाली झुकला.
हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्
महान आनंदाने भरून, त्याने उत्तर दिले: 'हे संपूर्ण विश्व, हे सर्व जग माझ्या अधीन व्हावे.'
तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम
'देवतांनो, तसेच करा; मी विद्या मिळवणारा होऊ दे.' असे म्हणून तो बुद्धिमान शांत झाला, राजाधिराज.
एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने
'तसेच होवो,' असे देवांनी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला सांगितले आणि वर देऊन त्या महात्म्याजवळून निघून गेले.
गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्
देव निघून गेल्यावर, पिप्पळ श्रेष्ठ ब्राह्मण नेहमी धर्माचरण करत राहिला आणि विश्वावर प्रभुत्व मिळवण्याचा विचार करत राहिला.
तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते
त्या वेळेपासून, राजाधिराज, पिप्पळ श्रेष्ठ ब्राह्मण विद्या मिळवणारा झाला, इच्छेनुसार वावरू लागला आणि सर्वांनी त्याचा सन्मान केला.
एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः
अशा रीतीने पिप्पळ ऋषीने विद्या मिळवणाऱ्याचे स्थान मिळवले, देवांमध्ये प्रमुख झाला आणि सर्व शास्त्रांचा जाणकार झाला.
एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः
एकदा, महान तेजस्वी पिप्पळाने विचार केला: 'सर्व काही माझ्या अधीन व्हावे, कारण मला श्रेष्ठ वर मिळाला आहे.'
तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्
त्या हेतूने, श्रेष्ठ ब्राह्मण खात्री करण्यासाठी सज्ज झाला; तो जे जे करायचे ठरवी, ते ते आपल्या अधीन करत असे.
एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः
अशी खात्री मनात येताच, त्याने विचार केला — या जगात माझ्यासारखा दुसरा कोणीच नाही, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
सूत उवाच- एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह
सूतम्हणाले — पिप्पल हा महान आत्मा मनात असे विचार करत असताना, सारसाने त्याचा मनाचा भाव ओळखून त्याच्याशी बोलायला सुरुवात केली.
सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति
राजा, त्या सरोवराच्या काठावर उभा राहून सारसाने मधुर, स्पष्ट आणि सुरेल आवाजात पिप्पलाला संबोधले.
कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि
तू असा मोठेपणाचा अभिमान का बाळगतोस? स्वतःला सगळ्यात श्रेष्ठ समजतोस? सर्वांना वश करण्याची शक्ती फक्त तुझ्यातच आहे, असं मी मानत नाही.
वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः
जवळच्या गोष्टींवर वश होण्याची कला कौतुकास्पद आहे; पण दूरच्या गोष्टी तुला माहीत नाहीत, पिप्पला, कारण तुझं मन गोंधळलेलं आहे.
वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज
तू तीन हजार वर्षे तपश्चर्या केलीस; त्यानंतरही, द्विजा, तू व्यर्थ अभिमान का धरतोस?
कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्
आता कुंडलाचा धीरगंभीर, सत्कर्म करणारा आणि बुद्धिमान मुलगा याच्या विषयी ऐक; त्याच्यासाठी सगळं जग वश होतं.
अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल
तो बुद्धिमान दोन्ही — जवळचं आणि दूरचं — जाणतो; त्याच्यासारखा मोठा ज्ञानी या जगात नाही, हे ऐक, पिप्पला.
न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्
तू कुंडलाच्या मुलासारखा सत्कर्मातही नाहीस; त्याने दान दिलं नाही, ना ज्ञानाचा विचार केला.
हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्
त्याने कधीही यज्ञ, होम यासारखी कर्मे केली नाहीत; तो कधी तीर्थयात्रेला गेला नाही, ना अग्नीची पूजा केली.
स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा
ब्राह्मणा, त्याने कधी धर्माची सर्वोच्च सेवा केली का? तो आपल्या इच्छेने वागतो, ज्ञानी आहे आणि नेहमी आई-वडील व मित्रांशी प्रेमाने वागतो.
वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः
तो वेदांचा अभ्यास केलेला आहे, सर्व शास्त्रांचे अर्थ जाणतो; असा ज्ञान त्या सत्कर्मी मुलाकडे आहे.
तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच- को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्
तुझ्याकडे असं ज्ञान नाही; तुझा अभिमान व्यर्थ आहे.' पिप्पल म्हणाला — 'तू कोण आहेस, पक्षीरूपात, जो मला अशा रीतीने कमी लेखतोस?'
कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्
माझ्या ज्ञानाची निंदा का करतोस, आणि हे दूरचं ज्ञान काय आहे? ते मला सविस्तर सांग — तुझ्यात ज्ञान कसं आहे तेही सांग.